Αρχείο Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κύπρου

Η σημασία της τήρησης Αρχείων από τα σύγχρονα κράτη είναι τεράστια όσον αφορά στη γνώση της ιστορικής τους προέλευσης, αλλά και στη μελλοντική τους εξέλιξη. Γι’ αυτό έχουν θεσπιστεί κανόνες για τη διαφύλαξη και διάσωση του εν λόγω ιστορικού υλικού. Από αυτά αντλούνται σημαντικές πληροφορίες που αφορούν στην Εθνική Ιστορία, στην Παράδοση, στην Κοινωνία, την Εκκλησία.

Στην Κύπρο ο ρόλος της Εκκλησίας δεδομένων των ιστορικών γεονότων, ήταν σημαντικότατος αφού βρισκόταν διαρκώς κάτω από ξένο ζυγό (Φραγκοκρατία, Τουρκοκρατία, Αγγλοκρατία). Για τον λόγο αυτό ο λαός απευθυνόταν διαχρονικά στην Εκκλησία, στην οποία αναγνώριζε τόσο τον εκκλησιαστικό όσο και τον εθναρχικό της ρόλο. Υπήρξε και παραμένει ο μακροβιότερος και κυριότερος θεσμός στο νησί. Ο ρόλος που διαδραμάτιζε ο εκάστοτε Αρχιεπίσκοπος ήταν τεράστιος και αυτό αναγνωριζόταν ακόμα και από τους κατακτητές (Οθωμανοί και Βρετανοί).

Δεν έχουμε υπόψη μας σχετικές πληροφορίες που να μαρτυρούν την ύπαρξη Αρχείου στην Αρχιεπισκοπή στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, ούτε για τα διασωθέντα έγγραφα (επιστολές αλληλογραφίας), αλλά ούτε και για τους Κώδικες (Κατάστιχα) της Ιεράς Αρχιεπισκοπής. Γνωρίζουμε από το Αρχείο αλληλογραφίας ότι ο κάθε Αρχιεπίσκοπος διατηρούσε προσωπικό αρχείο αλληλογραφίας, ώστε να μπορεί να χρησιμοποιεί το περιεχόμενό τους στις δραστηριότητες του με τις τοπικές αρχές ή και τις άλλες Ορθόδοξες Εκκλησίες κ.λ.π. Ο λόγος της απουσίας Αρχείου, εικάζουμε ότι οφείλεται στη δυσκολία των καιρών και ειδικά της ξένης κατοχής.

Οι πρώτες μαρτυρίες για δημιουργία Αρχείου φαίνονται σε έγγραφο της Ιεράς Αρχιεπισκοπής, στο οποίο ο Αρχιεπίσκοπος Κύριλλος Γ΄ προσλαμβάνει τον αείμνηστο Κωνσταντίνο Μυριανθόπουλο ως γραμματέα και του αναθέτει τη δημιουργία Αρχείου στην Ιερά Αρχιεπισκοπή Κύπρου. Τότε, ο Κωνσταντίνος Μυριανθόπουλος άρχισε να ασχολείται με την περισυλλογή και ταξινόμηση εγγράφων, τα περισσότερα εκ των οποίων βρίσκονταν διάσπαρτα σε χώρους του παλαιού Αρχιεπισκοπικού Μεγάρου, σύμφωνα με μαρτυρία του διαδόχου του, αείμνηστου Χριστόδουλου Θεοδότου. Όπως αναφέρει ο ίδιος ο Μυριανθόπουλος σε έγγραφο του Αρχείου, η επίσημη έναρξη λειτουργίας του Αρχείου τοποθετείται στις 12 Φεβρουαρίου 1918 (βλ. Κατάλογος Κωδίκων Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κύπρου).

Κατά τη διάρκεια της υπηρεσίας του ο Μυριανθόπουλος εργάστηκε συστηματικά ταξινομώντας τα έγγραφα που βρήκε, τοποθετώντας τα σε 48 φακέλους. Απότοκο της εργασίας του αυτής είναι το χειρόγραφο πολύτομο ευρετήριο που αποτελείται από 48 Βιβλία – Κατάστιχα (περιγραφικός κατάλογος περίπου 12.000 εγγράφων – επιστολών). Στα εν λόγω Βιβλία όχι μόνο αναφέρεται η ύπαρξη του εγγράφου αλλά γίνεται και περιγραφή/περίληψη του -πολλές φορές αναλυτική και πολυσέλιδη- η οποία είναι ιδιαίτερα χρήσιμη για τον ερευνητή, ειδικά μετά από τις κλοπές εγγράφων που έγιναν από τον άγγλο κατακτητή, στην προσπάθειά του να ενοχοποιήσει την Εκκλησία για τον ρόλο που διαδραμάτισε στον αγώνα για την Ένωση με την μητέρα πατρίδα.

Ο ίδιος, αξιοποίησε πολλά από αυτά σε μελέτες του στο περιοδικό «Απόστολος Βαρνάβας» και αργότερα, στο «Δελτίον» της Εταιρείας Κυπριακών Σπουδών, της οποίας υπήρξε αντιπρόεδρος κατά την περίοδο 1945 – 1960. Χρήση επίσης του Αρχείου αυτού έγινε και από άλλους πρωτοπόρους κύπριους ερευνητές που επίσης δημοσίευσαν αριθμό ανέκδοτων εγγράφων.

Ο Μυριανθόπουλος εργάστηκε στο Αρχείο μέχρι τον θάνατό του το 1962, οπότε τον διαδέχθηκε στις αρχές του 1963 ο Χριστόδουλος Θεοδότου, ο οποίος εντόπισε σε χώρους της Ιεράς Αρχιεπισκοπής αρκετά άλλα έγγραφα, ιδίως των Αρχιεπισκόπων Κυρίλλου Β’ και Κυρίλλου Γ’, Λεοντίου και Μακαρίου Β’, για την ταξινόμηση των οποίων μερίμνησε, δημιουργώντας ένα νέο Αρχείο (αφού έγγραφα των Αρχιεπισκόπων αυτών είχαν ήδη αρχειοθετηθεί και ταξινομηθεί από τον Κ. Μυριανθόπουλο). Έτσι λοιπόν, ο Χριστόδουλος Θεοδότου ονόμασε το Αρχείο αυτό «Έγγραφα εκ των υστέρων ευρεθέντων». Επίσης, ταυτόχρονα τακτοποίησε και το υπό δημιουργία Αρχείο του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ’. Την περίοδο αυτή έγινε η μετακίνηση του Αρχείου από το παλαιό Αρχιεπισκοπικό Μέγαρο στο καινούργιο, σύμφωνα πάντα με προσωπική μαρτυρία του ιδίου.

Τον αείμνηστο Χριστόδουλο Θεοδότου διαδέχτηκε το 1992 ο γράφων, που έχει σήμερα την ευθύνη ώστε το Αρχείο να μπορεί να ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις της σύγχρονης εποχής και να εξυπηρετεί όσους αναζητούν πρωτογενείς πηγές και πληροφορίες για την έρευνά τους.

Το Αρχείο της Ιεράς Αρχιεπισκοπής περιλαμβάνει πληθώρα εγγράφων και επιστολών, καθώς επίσης και χειρογράφων κωδίκων. Διαχωρίζεται δε στις ακόλουθες κατηγορίες:

1. Αρχείο Αοιδίμων Αρχιεπισκόπων 1767 – 1933.
   Περιλαμβάνει την αλληλογραφία των Αρχιεπισκόπων Κύπρου και άλλων κρατικών αξιωματούχων της Κυπριακής Δημοκρατίας. Το Αρχείο είναι ταξινομημένο χρονολογικά και θεματικά, με βάση την περίοδο αρχιερατείας του κάθε Αρχιεπισκόπου.
   Είναι αποκλειστική εργασία του μακαριστού Κωνσταντίνου Μυριανθόπουλου και όπως αναφέρθηκε πιο πάνω, ο ίδιος σε 48 κατάστιχα/τετράδια (όσοι και οι φάκελοι αλληλογραφίας), περιέγραψε σε συντομία όλα ανεξαιρέτως τα έγγραφα και τις επιστολές. Το Αρχείο αυτό έχει ψηφιοποιηθεί.
2. Αρχείο «Εγγράφων εκ των υστέρων ευρεθέντων» 1933 – 1950.
   Περιλαμβάνει το Αρχείο των Αρχιεπισκόπων Κυρίλλου Β’, Κυρίλλου Γ’, Λεοντίου και Μακαρίου Β’. Τα Αρχεία αυτά έχουν ψηφιοποιηθεί.
3. Αρχείο Αοιδίμου Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ’ 1950 – 1977.
   Περιλαμβάνει την αλληλογραφία του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ’ και της Ιεράς Αρχιεπισκοπής γενικότερα. Προς το παρόν δεν είναι στο σύνολό του διαθέσιμο στο κοινό, έως ότου αποπερατωθεί η ψηφιοποίησή του.
4. Αρχείο Αοιδίμου Αρχιεπισκόπου Χρυσοστόμου Α’ 1977 – 2007.
   Περιλαμβάνει την αλληλογραφία του Αρχιεπισκόπου Χρυσοστόμου Α’ και γενικά της Ιεράς Αρχιεπισκοπής την περίοδο 1977 – 2007. Δεν είναι διαθέσιμο στο κοινό.
5. Αρχείο Αρχιεπισκόπου Χρυσοστόμου Β’ 2006 μέχρι σήμερα.
   Περιλαμβάνει την αλληλογραφία του Αρχιεπισκόπου Χρυσοστόμου Β’ και γενικά της Ιεράς Αρχιεπισκοπής την περίοδο 2006 μέχρι σήμερα. Δεν είναι διαθέσιμο στο κοινό. Το εν λόγω Αρχείο είναι αρχειοθετημένο και ψηφιοποιημένο.
6. Αρχείο Βιβλίων ή Κωδίκων της Ιεράς Αρχιεπισκοπής.
   Περιλαμβάνει Κώδικες από το 1600 και μετά. Οι Κώδικες αυτοί περιέχουν πληροφορίες αναφορικά με το έργο και τον ρόλο της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κύπρου, όπως για παράδειγμα διάφορα Εκκλησιαστικά θέματα, Εθνικό Ζήτημα, Φιλανθρωπίες, Εκπαιδευτικά, Περιουσιακά στοιχεία Εκκλησιών και Μονών, Φορολογικά, Λογαριασμούς και άλλα.
7. Κώδικες – Κατάστιχα Ποικίλου Περιεχομένου.
   Τα περισσότερα από τα χειρόγραφα αυτά αποκτήθηκαν από την Ιερά Αρχιεπισκοπή Κύπρου στις αρχές του περασμένου αιώνα. Η συλλογή αυτή περιλαμβάνει 92 κατάστιχα που χρονολογούνται μεταξύ 11ου και 19ου αιώνα. Από αυτά, 64 καταγράφηκαν από τον Χαρίλαο Παπαϊωάννου (Χ. Παπαϊωάννου, «Κατάλογος τῶν χειρογράφων τῆς βιβλιοθήκης τῆς Ἀρχιεπισκοπῆς Κύπρου», Ἐπετηρὶς τοῦ Φιλολογικοῦ Συλλόγου Παρνασσοῦ 9 (1906), 81-127) και αργότερα από τον Παρθένιο Κιρμίτση («Β΄. Κατάλογος των χειρογράφων (κωδίκων) της Βιβλιοθήκης της Αρχιεπισκοπής Κύπρου», Κυπριακαί Σπουδαί 3 (1939), 115-154). Ετοιμάζεται στο παρόν στάδιο νέος επιστημονικός πλέον κατάλογος από τη Δρα Μαρίνα Τουμπουρή.
8. Μουσικά Βυζαντινά Χειρόγραφα.
   Η συλλογή αυτή αποτελείται από 69 Μουσικά Χειρόγραφα που χρονολογούνται από τα τέλη του 10ου – αρχές του 11ου αιώνα, μέχρι τα τέλη του 19ου . Ας σημειωθεί ότι η μελέτη τους απαιτεί άριστη γνώση της παλαιότερης γραφής της βυζαντινής μουσικής.
   Το 2017 ανατέθηκε από την Ιερά Αρχιεπισκοπή στον μακαριστό Βυζαντινολόγο Δρ Ανδρέα Γιακόβλεβιτς, η μελέτη των εν λόγω κωδίκων. Καταγράφηκαν στον σχετικό κατάλογο (Ανδρέας Γιακόβλεβιτς, Κατάλογος Χειρόγραφων Κωδίκων Βυζαντινής Μουσικής Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κύπρου, Λευκωσία, 2019). Ο εν λόγω Κατάλογος εξεδόθη από την Ιερά Αρχιεπισκοπή το 2019. Στον κατάλογο αυτό γίνεται μια επιστημονική ανάλυση του Κώδικα καθώς και μια σύντομη περιγραφή του περιεχομένου του.
9. Αρχείο Τύπου.
   Περιλαμβάνει τόμους εφημερίδων από το 1960-2007 καθώς και αποκόμματα εφημερίδων που έχουν σχέση με την Αρχιεπισκοπή και γενικότερα με τη δράση και το ρόλο της Εκκλησίας. Όσον αφορά το Αρχείο με τα αποκόμματα των εφημερίδων υπάρχει και σχετικό ευρετήριο.

Όλα τα επιμέρους Αρχεία που συγκροτούν το Αρχείο της Ιεράς Αρχιεπισκοπής είναι ταξινομημένα, καταγεγραμμένα και τακτοποιημένα σε φακέλους με ευρετήριο. Στεγάζονται σε νέο ανακαινισμένο χώρο εντός της Ιεράς Αρχιεπισκοπής, ο οποίος δημιουργήθηκε με τη φροντίδα του Αρχιεπισκόπου Χρυσοστόμου Β’. Αναμένεται να ολοκληρωθεί και η ψηφιοποίηση τους σε σύντομο χρονικό διάστημα. Στο παρόν στάδιο συντηρούνται τα παλαιά χειρόγραφα από το Εργαστήριο Συντήρησης της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κύπρου.

Για τη μελέτη του Αρχείου χρειάζεται απαραιτήτως έγκριση κατόπιν γραπτής αίτησης στον Αρχιεπίσκοπο, ή τον Επίσκοπο που τον εκπροσωπεί.

Κώστας Θεοδότου
Αρχειοφύλακας
Ιερά Αρχιεπισκοπή Κύπρου