Τά κατηχητικά σχολεῖα ὡς φυτώρια γιά μία κοινωνία γαλουχημένη «εἰς τά ἰδεώδη τοῦ Ἔθνους καί τήν ἠθικήν τοῦ Χριστιανισμοῦ», «στηριζομένην εἰς ψυχάς καί καρδίας» (1960-2025)
Δρ. Σωτηρούλας Βασιλείου,
Ἐπιστημονικῆς Λειτουργοῦ Ἱδρύματος Ἀρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄
Στόχος τοῦ παρόντος σημειώματος εἶναι ἡ ἀνάδειξη τοῦ ἱστορικοῦ βάθους τοῦ ρόλου τῶν Κατηχητικῶν Σχολείων στήν ἐνορία, ὅπως τόν ἀποτύπωσε ὁ Πρόεδρος τῆς Κυπριακῆς Δημοκρατίας Ἀρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ΄, ὅταν τό νεοπαγές κράτος διένυε τά πρῶτα του βήματα. Ὡς γνωστόν, ὁ Ἐθνάρχης ἐνδιαφέρθηκε ἔμπρακτα γιά τήν ἐνίσχυση τοῦ ἔργου τῶν Κατηχητικῶν Σχολείων, τά ὁποία καί χαρακτήριζε «σημαντικὸν παράγοντα διὰ τὴν διαμόρφωσιν τοῦ μέλλοντος τῆς Πατρίδος μας» [2].
Ὁπωσδήποτε, λοιπόν, ἡ ὀργάνωση καί λειτουργία Κατηχητικῶν Σχολείων, ὡς φυτωρίων πνευματικά καί ἠθικά καλλιεργημένων πολιτῶν ἀποτελεῖ νευραλγική πτυχή τοῦ ἔργου τῶν ἐνοριακῶν ἱερέων. Καθοριστικό παράγοντα γιά τή γόνιμη λειτουργία τῶν Κατηχητικῶν ἀποτελεῖ ἡ συνεργασία μέ πρόθυμους καί ἱκανούς παιδαγωγούς.
Ἐκπληρώνοντας, ἄλλωστε, τόν θρησκευτικά καί ἐθνικά καθοδηγητικό τους ρόλο, στά μέσα τοῦ 20οῦ αἰώνα τά Κατηχητικά Σχολεῖα καί οἱ Ὀρθόδοξες Χριστιανικές Ἑνώσεις Νέων καί Νεανίδων, οἱ ΟΧΕΝ, ἀποτέλεσαν ἐκκολαπτήρια ἀγωνιστῶν καί ἀγωνιστριῶν τοῦ Ἐθνικοαπελευθερωτικοῦ Ἀγώνα τῆς ΕΟΚΑ 1955-1959.
Ἐπαναπροσδιορίζοντας τόν ρόλο τῶν Κατηχητικῶν στήν Κυπριακή Δημοκρατία, ὁ Πρόεδρος καί Ἀρχιεπίσκοπος Μακάριος τόνισε σέ Συνέδριο γιά τήν προώθηση τῆς κατηχητικῆς κίνησης, τόν Ἀπρίλιο τοῦ 1960, στήν ΟΧΕΝ Λευκωσίας: «Καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τῆς μακραίωνος ἱστορίας μας αἱ ἔννοιαι τῆς Θρησκείας καὶ τῆς Πατρίδος ἦσαν […] ἀλληλένδετοι. […] Ὁ Ἑλληνικὸς Κυπριακὸς λαός […] δὲν θὰ διετήρει ἴσως μέχρι σήμερον ἐθνικὴν συνείδησιν καὶ δὲν θὰ ἠγωνίζετο, ὡς ἠγωνίσθη, διὰ τὴν ἀπόκτησιν τῆς ἐλευθερίας, ἐὰν [….] δὲν ἐνεπνέετο ἀπὸ τὴν Θρησκείαν του […]. Εἰς τὸν πρόσφατον ἀπελευθερωτικὸν ἀγῶνα ἡ συμβολὴ τῆς θρησκευούσης νεολαίας ὑπῆρξε […] πολύτιμος. Ἂλλ’ ἐὰν ἔργον πατριωτισμοῦ εἶναι ὁ ἀγὼν καὶ ἡ θυσία διὰ τὴν ἐλευθερίαν τῆς Πατρίδος, ἔργον ἐξ ἴσου πατριωτικὸν εἶναι ἡ προσπάθεια δημιουργίας μιᾶς καλυτέρας κοινωνίας […]. Ἐὰν δημιουργήσωμεν ἄτομα μὲ ἦθος, μὲ χαρακτῆρα, μὲ ἀνώτερα ἰδεώδη, δημιουργοῦμεν […] μίαν ἀνωτέραν κοινωνίαν. Ἔργον τῶν Κατηχητικῶν Σχολείων εἶναι ἀκριβῶς ἡ διάπλασις ψυχῶν, ἡ μόρφωσις συνειδήσεων, ἡ δημιουργία ὡλοκληρωμένων ἀνθρώπων […]. Ἔργον τῶν Κατηχητῶν εἶναι νὰ σπείρουν εἰς τὴν καρδίαν τῶν παιδιῶν μας τὸν σπόρον τῆς ἀρετῆς καὶ νὰ έκριζώσουν τὰ τυχὸν ζιζάνια τῆς κακίας. Νὰ ἐνσταλάξουν εἰς τὴν ψυχὴν τῶν παιδιῶν μας τὴν ἀγάπην πρὸς τὴν ἀλήθειαν, τὴν ἀφοσίωσιν εἰς τὸ καθῆκον, τὴν προσήλωσιν εἰς τὴν δικαιοσύνην, τὴν ἐμμονὴν εἰς τὰ πνευματικὰ ἀγαθά. Ἀπὸ τὴν ἐπιτυχίαν εἰς τὸ ἔργον τοῦτο ἐξαρτᾶται ἐν πολλοῖς τὸ μέλλον τῆς Πατρίδος μας» [3].
Στό κατώφλι τοῦ 1961, σέ ὁμιλία του στήν Παιδαγωγική Ἀκαδημία, ὁ Μακάριος ἐπισήμανε: «Διὰ τοῦ Κατηχητικοῦ Σχολείου […] ἡ Ἐκκλησία προσπαθεῖ νὰ δημιουργήσῃ νεολαίαν θρησκεύουσαν, […] πιστεύουσαν εἰς τὰ ἑλληνοχριστιανικὰ ἰδεώδη καὶ ἀγωνιζομένην διὰ τὴν ἐπικράτησίν των. Τὰ θρησκευτικὰ καὶ ἐθνικὰ ἰδεώδη εἶναι ἀλληλένδετα καὶ εἰς τὰ Κατηχητικὰ Σχολεῖα καλλιεργοῦνται […] καὶ ἐθνικαὶ συνειδήσεις. Δὲν πρέπει νὰ ὑπάρχῃ κοινότης, εἰς τὴν ὁποίαν νὰ μὴ λειτουργῇ Κατηχητικὸν Σχολεῖον».
Στό μεταξύ, τόν Μάιο τοῦ 1959, ὁ Ἐθνάρχης προέτρεψε τά ἴδια τά κατηχητόπουλα: «Πληρώσατε τὴν ψυχήν σας μὲ τὰ ὑψηλὰ Ἑλληνοχριστιανικὰ ἰδεώδη. Τάξατε αὐτὰ πυξίδα καὶ σκοπὸν ζωῆς σας καὶ ἀγωνισθῆτε διὰ τὴν ἐφαρμογήν των […]. Ἡ ζωή μας πρέπει νὰ εἶναι διαρκὴς ἀγών. […] Νὰ ἔχωμεν βαθεῖαν τὴν συνείδησιν, ὅτι ὁ ἀγὼν ἀποτελεῖ τὴν χαράν, τὴν ἐλπίδα, τὴν δικαίωσιν καὶ τὸ τέρμα τῆς ζωῆς μας».
Καί, ἕνα χρόνο ἀργότερα, ὁ Πρόεδρος καί Ἀρχιεπίσκοπος τόνισε σέ ἐγκύκλιό του, γιά τή συμπλήρωση τοῦ ἐτήσιου κύκλου μαθημάτων τῶν Κατηχητικῶν: «Θεμέλια τοῦ μέλλοντος εἶναι ἡ νεολαία μας, εἰς τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ ἐμπνεύσωμεν ἀνώτερα ἰδεώδη, πίστιν εἰς ὡρισμένας ἀρχὰς καὶ ἀνωτέρας ἀξίας τῆς ζωῆς. Ἡ θρησκευτικὴ διαπαιδαγώγησις ἀποτελεῖ ἀπαραίτητον στοιχεῖον διὰ τὴν ψυχικὴν καλλιέργειαν τοῦ νέου καὶ τὴν καλὴν διαμόρφωσιν τοῦ χαρακτῆρός του. Πολλοὶ κατέχουν γνώσεις, ἀλλὰ δὲν ἔχουν ἦθος καὶ χαρακτῆρα. Καὶ ἡ γνῶσις ἄνευ ἤθους καὶ χαρακτῆρος, ὡς ὀρθῶς ἐλέχθη, ‘πανουργία οὐ σοφία φαίνεται’ (Πλάτωνος, Μενέξενος ΧΙΧ, 247). Ἔργον τῶν Κατηχητικῶν Σχολείων δὲν εἶναι ἁπλῶς ἡ μετάδοσις γνώσεων γύρω ἀπὸ τὰ δόγματα τῆς Θρησκείας μας, ἀλλ’ ἡ δημιουργία ἀνθρώπων ἐμπνεομένων ἀπὸ τὰ ἰδεώδη τῆς Θρησκείας. Εἰς τὴν προσπάθειάν μας αὐτὴν συναντῶμεν […] δυσκολίας. Ἀκούομεν εἰρωνείας καὶ σχόλια ὅτι δῆθεν κατηχηταὶ καὶ μαθηταὶ τῶν Κατηχητικῶν εἶναι ἄνθρωποι θρησκόληπτοι, στενῆς ἀντιλήψεως […] καὶ ἄλλα παρόμοια. Ἂς κλείσωμεν τὰ ὦτα εἰς τοιαύτας εἰρωνείας καὶ ἂς κρατήσωμεν ὑψηλὰ τὴν σημαίαν τῆς θρησκευτικῆς ἰδέας […]. Μόνον μὲ τὴν ἐπικράτησίν της […] θὰ δημιουργήσωμεν ἕνα καλύτερον κοινωνικὸν μέλλον. Θὰ κτίσωμεν κοινωνίαν μὲ θρησκευτικὰ θεμέλια, στηριζομένην εἰς ψυχὰς καὶ καρδίας καὶ οὐχὶ ἐπὶ τῆς ἄμμου ἢ ὑλικῶν βάσεων».
Σάν νά γράφτηκαν καί νά εἰπώθηκαν σήμερα, τά πιό πάνω ἐπιβεβαιώνουν πώς οἱ κατηχητές κρατοῦν στά χέρια τούς μία βαριά σκυτάλη καί ἕνα πολύτιμο νῆμα, γιά τήν ἔξοδο ἀπό τούς πνευματικούς, κοινωνικούς καί ἐθνικούς λαβυρίνθους. Ὁπωσδήποτε σήμερα, πού ἡ πατρίδα μᾶς συμπληρώνει πενήντα ἕνα ἔτη τουρκικῆς κατοχῆς, ὁ ρόλος τοῦ ἱερέα καί τῶν κατηχητικῶν σχολείων περιλαμβάνει τή συμβολή στήν καλλιέργεια τῆς ἐθνικῆς αὐτοσυνειδησίας, τή διατήρηση τῆς μνήμης καί τήν ἐνδυνάμωση τῆς ἐλπίδας καί τῆς ἀγωνιστικότητας, γιά τήν ἀπελευθέρωση.
Βαριά ἡ σκυτάλη, ἀγκάθινο μᾶλλον τό νῆμα, ἀλλά σίγουρα ἄξιόν ἐστι τό ἔργο καί τό τίμημα.
[1] Τό παρόν κείμενο βασίστηκε στή σύντομη, ὁμότιτλη εἰσήγηση τῆς ὑπογράφουσας στήν ἐκδήλωση μέ θέμα: «Ἡ Ἐνορία σήμερα», ἡ ὁποία πραγματοποιήθηκε στό Πνευματικό Κέντρο τοῦ Ἱεροῦ Ναοῦ Ἁγίου Χαραλάμπους Γερίου, στίς 6 Απριλίου 2025, ὑπό τήν αἰγίδα τῆς Ἱερᾶς Ἀρχιεπισκοπῆς Κύπρου, μέ διοργανώτριες τίς ἐνορίες Ἁγίου Χαραλάμπους Γερίου, Ἀρχαγγέλου Μιχαήλ Λατσιῶν καί Ἁγίου Πολυδώρου Καϊμακλίου. Ὀφείλω ἐγκάρδιες εὐχαριστίες στήν πρεσβυτέρα κα Μαρία Ανδρέου-Φωκᾶ, γιά τήν πρόσκληση συμμετοχῆς, στή σεμνή ἐκδήλωση κατά τήν ὁποίαν ἀναδείχθηκε ὁ πολυδιάστατος ρόλος τῆς ἐνορίας καί τιμήθηκαν δύο ὑποδειγματικοί ἱερεῖς, ὁ μακαριστός οἰκονόμος Γεώργιος Παπαϊωάννου καί ὁ πρωτοπρεσβύτερος Σωτήριος Δαβίδ.
[2] Ἀνδρέας Μιτσίδης (ἐπιμ.), Ἅπαντα Ἀρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄, Ἐκκλησιαστικά – Κοινωνικά, τ. Α΄, Λευκωσία 1997, σ. 505 (ΟΧΕΝ Λευκωσίας, 20 Απριλίου 1960).
[3] Αὐτόθι, σ. 505-506 (ΟΧΕΝ Λευκωσίας, 20 Ἀπριλίου 1960).
