Τά Ἀνθρώπινα Δικαιώματα καί ἡ ἐφαρμογή τους στήν Κύπρο, κατά τόν Ἀγῶνα τῆς ΕΟΚΑ, μέσα ἀπό μία ἄγνωστη ὁμιλία τοῦ Γενικοῦ Γραμματέα τοῦ Γραφείου Ἐθναρχίας στό Λονδίνο Μάρκου Σπανοῦ

Δρ Σωτηρούλας Βασιλείου

Ἐπιστημονικῆς Λειτουργοῦ Ἱδρύματος Ἀρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄

Ἕλληνες ἐμεῖς γαλουχημένοι μέ τά διδάγματα τῆς Ἑλληνικῆς Κλασσικῆς παιδείας, πρέπει νά ἐπιζητήσωμεν σεβασμόν τῶν Ἀνθρωπίνων Δικαιωμάτων μας καί πρέπει νά ἀντιληφθῶμεν ὅτι τά Ἀνθρώπινα Δικαιώματα μας θά γίνουν πράγματι φυσικά καί ἀναφαίρετα […] ὅταν ὁ Λαός […] αποκτήση τό δικαίωμα τῆς Αὐτοδιαθέσεως καί Ἐλευθερίας του.^[1]

Ἡ ὁμιλία, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ τό σημείο ἀναφοράς τοῦ παρόντος ἄρθρου, φέρει τόν τίτλο «Ἀνθρώπινα Δικαιώματα καί ἡ ἐφαρμογή τούς στην Κύπρο» καί εκφωνήθηκε στις 10 Δεκεμβρίου 1956 ἀπό τόν Μάρκο Σπανό, γενικό γραμματέα τοῦ Γραφείου Ἐθναρχίας στό Λονδίνο καί Γραμματέα τῆς Κυπριακῆς Ἀδελφότητας Λονδίνου. Ἡ ὁμιλία ἐντοπίστηκε χειρόγραφη στό προσωπικό ἀρχεῖο τοῦ Μ. Σπανοῦ καί ὁ ἴδιος ἐνεθάρρυνε τήν ἀνάδειξή της γιά δύο κυρίως λόγους. Ὁ πρῶτος συνίσταται στήν προβολή τῆς νομικῆς καί ἠθικῆς βάσης τοῦ Ἀγῶνα τῆς ΕΟΚΑ, τῆς ἀναγκαιότητάς του καί τῶν μέτρων, τά ὁποία ἐφαρμόσαν οἱ Βρετανοί για τήν καταστολή του. Ὁ δεύτερος συνδέεται με τή συμπλήρωση μισοῦ αἰῶνα τουρκικῆς κατοχῆς καί καταπάτησης τῶν Ἀνθρωπίνων Δικαιωμάτων στην Κύπρο.^[2]

Γεννημένος, ἄλλωστε, στο Λευκόνοικο τό 1932 καί Ὑπουργός Ἐργασίας καί Κοινωνικῶν Ἀσφαλίσεων κατά τά κρίσιμα χρόνια που προηγήθηκαν καί ἀκολούθησαν τήν Τουρκική Εἰσβολή (15.06.1972 ἕως 15.07.1974 & 15.01.1975 ἕως 08.03.1978), ὁ Μ. Σπανός βρέθηκε ἐπανειλημμένα ἀντιμέτωπος με τήν κατάφορη παραβίαση τῶν ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων τῶν Κυπρίων καί τις συνέπειές της.

Ἡ ἐκφώνηση τῆς ὁμιλίας συμπίπτει με τή συμπλήρωση ὀκτώ ἐτῶν ἀπό τήν υἱοθέτηση τῆς Παγκοσμίας Διακήρυξης Ἀνθρωπίνων Δικαιωμάτων ἀπό τή Γενική Συνέλευση τοῦ Ὀργανισμοῦ Ἡνωμένων Ἐθνῶν (ΟΗΕ) καί τήν καθιέρωση τῆς 10ης Δεκεμβρίου ὡς Παγκοσμίας Ἡμέρας Ἀνθρωπίνων Δικαιωμάτων, στις 10 Δεκεμβρίου 1948. Τό 1949 ὑπεγράφη ἡ Σύμβαση τῆς Γενεύης για τήν προστασία τῶν ἀμάχων, τῶν ἀσθενῶν καί τῶν τραυματιῶν σέ καιρό πολέμου. Τό 1950, τό νεοπαγές Συμβούλιο τῆς Ευρώπης ὑπέγραψε στή Ῥώμη τήν Εὐρωπαϊκή Σύμβαση Ἀνθρωπίνων Δικαιωμάτων καί Θεμελιωδῶν Ἐλευθεριῶν. Με τή Σύμβαση θεσπίστηκαν ἀπόλυτα δικαιώματα, ἀπαραβίαστα ἀπό τά κράτη-μέλη τοῦ Συμβουλίου τῆς Ευρώπης (βλ. πιο κάτω).^[3]

Ἡ Κύπρος, ὅπου ὁ Ἀγῶνας τῆς ΕΟΚΑ διένυε τό δεύτερο ἔτος τοῦ, τελούσε, ἀπό τόν Νοέμβριο τοῦ 1955, σε Καθεστώς Έκτακτης Ἀνάγκης (State of Emergency). Αὑτό σήμαινε πως οἱ βρετανικές αρχές τοῦ νησιού είχαν τήν ἐξουσία νά εφαρμόζουν σειρά κατασταλτικῶν μέτρων, στα ὁποία συμπεριλαμβάνονταν ἡ ἄνευ ἐντάλματος σύλληψη καί ἐπ’ ἀόριστον κράτηση ἤ ἀπέλασῃ ὁποιουδήποτε ὑπόπτου για παράνομες ενέργειες, ἡ ἐπιβολή θανατικῆς ποινῆς ἤ ισόβιας κάθειρξης για τή χρήση ἤ μεταφορά ὅπλων καί ἡ ἐπιβολή συλλογικῶν τιμωριῶν στούς κατοίκους περιοχῶν ὅπου λάμβαναν χώρα αντικυβερνητικές ενέργειες.^[4]

Στό πολιτικό πεδίο, οἱ συνομιλίες τοῦ Ἀρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄ με τόν Κυβερνήτη John Harding γιά διευθέτηση τοῦ Κυπριακοῦ προβλήματος, οδηγήθηκαν, στίς ἀρχές Μαρτίου τοῦ 1956, σέ ἀδιέξοδο. Ἀκολούθησε, στίς 9 Μαρτίου, ὁ ἐκτοπισμός τοῦ Ἀρχιεπισκόπου στίς Σεϋχέλλες, δυνάμει διατάξεων τοῦ Καθεστῶτος Ἐκτάκτου Ἀνάγκης.

Σημαίνουσα πτυχή τῶν ἀντιδράσεων ἔναντι τῶν Βρετανικῶν κατασταλτικῶν μέτρων αποτέλεσε, τόν Μάιο τοῦ 1956 καί τόν Ιούνιο τοῦ 1957, ἡ κατάθεση τῶν δύο διακρατικών προσφυγῶν τῆς Ἑλλάδας κατά τοῦ Ἡνωμένου Βασιλείου στο Συμβούλιο τῆς Ευρώπης, ἀναφορικά με τήν τήρηση τῆς Εὐρωπαϊκῆς Σύμβασης Ἀνθρωπίνων Δικαιωμάτων καί Θεμελιωδῶν Ἐλευθεριών στήν Κύπρο.^[5]

Προηγήθηκε, τόν Μάρτιο τοῦ 1956, ἡ τρίτη προσφυγή τῆς Ελλάδας στόν ΟΗΕ μέ ζητούμενο τήν ἐφαρμογή τοῦ δικαιώματος αὐτοδιάθεσης τοῦ Κυπριακοῦ λαοῦ. Μαζί ἡ Ἑλληνική Κυβερνήση ἤγειρε τό ζήτημα τῆς μαζικῆς παραβίασης τῶν ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων τῶν Κυπρίων ἀπό τίς βρετανικές ἀποικιακές αρχές.^[6]

Παράλληλα, οἱ κυπριακές ὀργανώσεις τοῦ ἐξωτερικοῦ επωμίστηκαν τή διαφώτιση τῶν πολιτῶν τῶν χωρῶν διαμονῆς τούς ἀναφορικά με τό κυπριακό ζήτημα, τούς σκοπούς τοῦ Ἀγῶνα τῆς ΕΟΚΑ, τή βίαιη βρετανική ἀντίδραση καί τήν παραβίαση τῶν ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων στήν Κύπρο.

Σέ αὑτό τό περιβάλλον γεννήθηκε, ἤδη ἀπό τό 1953, καί ἡ Ἐθνική Φοιτητική Ἕνωση Κυπρίων Ἀγγλίας (ΕΦΕΚΑ) μέ πρόεδρο τόν Σπύρο Κυπριανοῦ καί δραστήρια στελέχη τούς Λέλλο Δημητριάδη, Δημήτρη Λιβέρα, Ανδρέα Μαυρομμάτη, Τάσσο Παπαδόπουλο, Μάρκο Σπανό καί Ηλία Υψαρίδη.^[7] Τό 1955 δημιουργήθηκε καί τό Γραφείο Ἐθναρχίας Κύπρου, με Γενικό Διευθυντῇ τόν Σπύρο Κυπριανού, γραμματέα τοῦ Ἀρχιεπισκόπου Μακαρίου στο Λονδίνο.^[8]

Τό 1956, ἀφοῦ ἔλαβε τό Πτυχίο τῆς Νομικῆς, ὁ Μ. Σπανός διορίστηκε Γενικός Γραμματέας τοῦ Γραφείου Ἐθναρχίας (Λονδίνο) καί Γραμματέας τῆς Κυπριακῆς Ἀδελφότητας Λονδίνου. Στά καθήκοντά του περιλαμβάνονταν ἡ διοργάνωση ὁμιλιῶν σέ φοιτητικές λέσχες καί πανεπιστήμια τῆς Βρετανίας, ἡ εκπροσώπηση τῆς Κύπρου στά ἐτήσια συνέδρια τῶν Βρετανικῶν πολιτικῶν κομμάτων, ἡ πραγματοποίηση σεμιναρίων καί ἡ σύνταξη φυλλαδίων καί διαφωτιστικῶν συγγραμμάτων.^[9]

Στό πλαίσιο αὐτό συντάχθηκε καί ἡ ὁμιλία, ἡ ὁποία αποτέλεσε τό ἔναυσμα για τό παρόν άρθρο. Τό χειρόγραφο κείμενο καλύπτει 26 αριθμημένες σελίδες με ἔντυπα, ὡς κεφαλίδα, τά στοιχεῖα τοῦ γράφοντος: Markos P. Spanos, Barrister-at-Law, 21, Fitzroy Square, London, TEL: EUSton2283.^[10] Τό κείμενο φέρει τόν τίτλο «Ἀνθρώπινα Δικαιώματα καί ἡ ἐφαρμογή τούς στην Κύπρο» ἐνῶ στο τέλος σημειώνεται: «Ὁμιλία Μάρκου Π. Σπανοῦ, 10/12/1956, Γ. Γραμματέα Γραφείου Ἐθναρχίας στο Λονδίνο καί Γραμματέα Κυπριακῆς Ἀδελφότητας».

Ἡ ὁμιλία αρχίζει με τήν παράθεση μίας προσωπικῆς ἐμπειρίας, τῆς σωματικῆς έρευνας στην ὁποίαν υποβλήθηκε ὁ γράφων ἀπό Βρετανούς στρατιώτες καί Τούρκους ἐπικουρικούς στῇ Λευκωσία, τόν Δεκέμβριο τοῦ 1955: «Μία ὁμάδα ξένων στρατιωτῶν, ἀλλόδοξων, με ξενικές ὁμιλίες γλῶσσαν καί συναισθήματα σέ σπρώχνουν σε ἔνα τοίχο γιά νά σοῦ κάνουν σωματική ἔρευνα, σέ σταματοῦν ἐνῶ φιλήσυχα πορεύεσαι τόν δρόμο σου, καί ἀπό τήν στιγμήν ἐκείνη γίνεσαι ἔρμαιο τοῦ πρώτου τυχόντος ἐκπροσώπου τοῦ νόμου καί τῆς τάξεως», τονίζεται. Τό βίωμα ὁρίζεται ὡς κομβικό για τήν κατανόηση τῆς δύναμης τῶν ὅπλων, ἡ ὁποία στραγγαλίζει κάθε αναφαίρετο ανθρώπινο δικαίωμα. Παράλληλα, ἡ καταπάτηση τῶν ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων προβάλλεται ὡς κοινό, πιά, βίωμα τῶν Κυπρίων στόν ἴδιο τόν τόπο τους.

Ἀκολούθως, αξιοποιώντας καί τή νομομάθειά του, ὁ Μ. Σπανός προβαίνει σέ μία κατατοπιστική καί συνάμα συναισθηματικά φορτισμένη ἀναδρομή στόν καθορισμό, τή συνταγματική ἀποτύπωση καί τήν κατοχύρωση τῶν ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων στό πέρασμα τῶν αἰώνων. Σημείο ἀναφορᾶς ἀποτελεῖ ἡ θέση πώς νόμοι καί συντάγματα ὀφείλουν νά συμμορφώνονται μέ τά ἀνθρώπινα δικαιώματα, νά τά ὑπερασπίζονται καί νά τά προάγουν καθώς πρόκειται γιά δικαιώματα ἀναφαίρετα καί εἰδοποιό γνώρισμα τῶν πολιτισμένων κοινωνιῶν.

Καταρχάς ὁ νεαρός νομικός παραπέμπει στήν ἀμερικανική Διακήρυξη τῶν Δικαιωμάτων τοῦ Πολίτη τοῦ 1789 καί στή γαλλική Διακήρυξη τῶν Δικαιωμάτων τοῦ Ἀνθρώπου καί τοῦ Πολίτη τοῦ ἰδίου ἔτους.

Ἐν συνεχείᾳ, ἑστιάζει στή διεθνή κατοχύρωση τῶν ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων μετά τό τραυματικό βίωμα τοῦ Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ἡ παραπομπή στήν Παγκόσμια Διακήρυξη Ἀνθρωπίνων Δικαιωμάτων συνοδεύεται ἀπό τήν ἑπισήμανση πώς μέ εἰδικό διάταγμα ἀναγνωρίστηκε ἡ ἰσχύς της καί στην Κύπρο. Ἀναφορές γίνονται καί στόν Χάρτη τοῦ Ἀτλαντικοῦ τοῦ 1941, στόν Χάρτη τῶν Ἡνωμένων Ἐθνῶν τοῦ 1945 καί, κυρίως, στή Σύμβαση τῆς Γενεύης τοῦ 1949 (βλ. πιο πάνω).

Αναλυτικότερη εἷναι ἡ παρουσίαση τῆς Εὐρωπαϊκῆς Σύμβασης Ἀνθρωπίνων Δικαιωμάτων καί Θεμελιωδῶν Ἐλευθεριῶν τοῦ 1950. Συγκεκριμένα, ὁ Μ. Σπανός παραθέτει τά ἄρθρα, τά ὁποία ἀναφέρονται στην ἀπαγόρευση τῶν βασανιστηρίων καί τήν ἀπάνθρωπη ἤ ταπεινωτική μεταχειρίση ἤ τιμωρία, στήν ἀπαγόρευση τῶν αὐθαιρέτων συλλήψεων, στόν σεβασμό τοῦ ἰδιωτικοῦ βίου καί τῆς ἀλληλογραφίας καί στήν περιφρούρηση τῶν δικαιωμάτων καί τῶν ἐλευθεριῶν τῶν πολιτῶν ἄνευ διακρίσεων.

Ἀκολουθεῖ ἡ ἐπαναφορά στήν ἀγγλοκρατούμενη Κύπρο, μέ μία φορτισμένη ἀποστροφή, κατά τήν ὁποίαν τό κοινό καλεῖται νά σκεφθεί πόσα ἀπό τά ἀναφαίρετα δικαιώματα ἔχουν αὐθαίρετα ἀφαιρεθεῖ ἀπό τόν κυπριακό λαό.

Ὡς θεματοφύλακας τῶν ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων προβάλλεται τό Σύνταγμα, ἡ νομοθεσία ὡς δημιούργημα τοῦ λαοῦ ἤ τῶν νομίμων ἐκπροσώπων τοῦ καί ὄχι αυθαίρετης ἐξουσίας. Ἰδιαίτερες αναφορές γίνονται στίς Ἡνωμένες Πολιτείες, τή Γαλλία, τήν Ἑλλάδα, τήν Ιταλία καί, κυρίως, τή Μεγάλη Βρετανία, ἡ ὁποία, παρά τήν ἀπουσία Συντάγματος, μερίμνησε γιά τή νομοθετική διασφάλιση τῶν ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων ἤδη ἀπό τόν 13ο αἰῶνα με τή Magna Carta. Στην Κύπρο, ὡστόσο, πρίν ἀκόμη ἀπό τήν ἔναρξη τοῦ Ἀγῶνα τῆς ΕΟΚΑ, αὐθαίρετα διατάγματα κατέστησαν τίς ἐλευθερίες τοῦ ἀνθρώπου «ἄθυρμα» στά χέρια τῶν διοικητικῶν λειτουργῶν. Πλέον, «οὐδεμία ἀρχή τῆς Διακηρύξεως τῶν Δικαιωμάτων τοῦ Ἀνθρώπου ἔχει παραμείνει που νᾷ μήν ἔχῃ καταπατηθῇ σκαιότατα».

Ἐν συνεχείᾳ, ὁ Μ. Σπανός προβαίνει στην ἀνάδειξη τῆς διά νόμου παραβίασης συγκεκριμένων ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων στήν Κύπρο. «Ὁ πρῶτος τυχόν ἐπικουρικός, ἤ μέλος τῶν δυνάμεων ἀσφαλείας δικαιοῦται νά συλλάβη οἱονδήποτε, ὁποτεδήποτε, χωρίς νά τοῦ δώση οἱανδήποτε ἐξήγησιν διά τούς λόγους τῆς συλλήψεώς του, καί με μίαν ἁπλήν διαταγήν τοῦ διοικητοῦ τοῦ ἀστυνομικοῦ σταθμοῦ, νά κρατηθῆ ὡς προφυλακισμένος […]», ἐπισημαίνει, πρίν παραπέμψει καί στα βασανιστήρια τῶν κρατουμένων. Ἡ βεντάλια τῶν παραδειγμάτων περιλαμβάνει, ἐπίσης, τήν ἀσυδοσία τῶν δυνάμεων ἀσφαλείας, τήν καταπάτηση τῆς ἐλευθερίας τοῦ λόγου, τῆς ἔκφρασης, τῶν πολιτικῶν φρονημάτων καί τοῦ Τύπου, τή μονοπώληση τῶν ῥαδιοφωνικῶν καί ἀστυνομικῶν ὑπηρεσιῶν καί, τέλος, τή στέρηση τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας ἀπό τόν λαό.

Ἀναλύοντας τήν τελευταία παράμετρο, ὁ Κύπριος νομικός ἐξηγεῖ πῶς ὁ ἔλεγχος τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας ἀπό τόν λαό ἀποτελεῖ απαραίτητη προϋπόθεση για τή διασφάλιση καί τήν ἐφαρμογή τῶν ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων. Καί αὑτό διότι ὅταν οἱ κυβερνῶντες συγκεντρώνουν τήν ἐκτελεστική καί τή νομοθετική ἐξουσία «ὁ Λαός δένεται χειροπόδαρα», στερούμενος νομίμων τρόπων ἀντίστασης. Ὑπό τέτοιες περιστάσεις, ἀποτελεῖ καθῆκον ἔναντι τῆς κοινωνίας, τῆς Ἱστορίας καί τῆς πατρίδας ἡ δημιουργία «ἠθικῆς πιέσεως» με τή θαρραλέα καί εἰλικρινῆ καταγγελία τῆς παραβίασης τῶν ἀναφαίρετων ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων ἀπό κάθε βῆμα καί μέ κάθε μέσο.

Ἡ ὁμιλία ολοκληρώνεται μέ μία διπλή, σημαίνουσα σύνδεση, καθώς ὁ Μ. Σπανός προβάλλει ἀφενός τήν ἑλληνική καταγωγή καί τήν κλασική παιδεία τῶν Ἑλλήνων Κυπρίων, αφετέρου τήν Ἀρχαία Ἑλλάδα ὡς κοιτίδα τῆς δημοκρατίας, τῆς ἐλευθερίας καί τῆς ἰσονομίας:

Ἕλληνες ἐμεῖς θεματοφύλακες τῆς Ἑλληνικῆς ἱστορίας καί παραδόσεως […] πρέπει νά ἐπιζητήσωμεν σεβασμόν τῶν Ἀνθρωπίνων Δικαιωμάτων μᾷς καί πρέπει νά ἀντιληφθῶμεν ὅτι τά Ἀνθρώπινα Δικαιώματά μας θα γίνουν πράγματι φυσικά καί ἀναφαίρετα, ὅταν ὁ Λαός θά […] αποκτήση τό δικαίωμα τῆς Αὐτοδιαθέσεως καί Ἐλευθερίας του.

Φωτό: Ἀπό ἀριστερά πρός δεξιά: Ηλίας Υψαρίδης, Μᾶρκος Σπανός, Σπύρος Κυπριανοῦ καί Γιῶργος Τοφαρίδης στό Brighton, γιά τό Συνέδριο τῶν Ἐργατικῶν, τόν Σεπτέμβριο τοῦ 1957, ἐκπροσωπώντας τήν ΕΦΕΚΑ, τό Γραφεῖο Ἐθναρχίας (Λονδίνο) καί τήν Κυπριακή Ἀδελφότητα.

^[1] Προσωπικό Ἀρχεῖο Μάρκου Σπανοῦ (ΠΑΜΣ): Μᾶρκος Σπανός, «Ἀνθρώπινα Δικαιώματα καί ἡ ἐφαρμογή τους στην Κύπρο», 10 Δεκεμβρίου 1956, σ. 25.

^[2] Ἡ ὁμιλία δημοσιεύεται αὐτούσια καί ἀναλύεται διεξοδικά στό ἄρθρο: Μᾶρκος Σπανός καί Σωτηρούλα Βασιλείου, «Ἡ ἐφαρμογή τῶν Ἀνθρωπίνων Δικαιωμάτων στήν Κύπρο: μικρή συμβολή σέ ἕνα ἀνοικτό ζήτημα», Ἡ Δέλτος, 15 (Ιούλιος-Δεκέμβριος 2024), σ. 237-258. Εὐχαριστῶ καί ἀπό αὑτή τή θέση τόν κ. Σπανό γιά τή γόνιμη συνεργασία.

^[3] «Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms», Ῥώμη 4 Νοεμβρίου 1950.

^[4] Για τά Βρετανικά κατασταλτικά μέτρα καί τις συνέπειες τῆς ἐφαρμογῆς τους βλ. τήν κατατοπιστική πραγμάτευση στό Ἀνδρέας Κάρυος, «Οἱ Βρετανικές ἀντιδράσεις καί τά αντίμετρα ἐναντίον τῆς ΕΟΚΑ, Ἀπρίλιος 1955-Μάρτιος 1956. Τό προοίμιο τῆς κλιμάκωσης τοῦ Κυπριακοῦ ἀγῶνα» στό Ὁ πρῶτος χρόνος τοῦ Ἀγῶνα & Ὁ Ἀγῶνας τῆς ΕΟΚΑ κατά τό κρίσιμο ἔτος 1956, Λευκωσία 2017, σ. 11-32..

^[5] Για τήν κατάθεση τῶν δύο προσφυγῶν, τήν αντιμετώπισή τους, τήν πορεία διερεύνησης καί τήν ἀπογοητευτική ἔκβασή τους βλ. ἀναλυτικά Ἀχιλλεύς Κ. Αιμιλιανίδης (επιμ.), Οἱ ἐκθέσεις τῆς Εὐρωπαϊκῆς Ἐπιτροπῆς Ἀνθρωπίνων Δικαιωμάτων γιά τήν Κύπρο (ἀρ’. 176/1956 & 299/157), μτφρ. Ἀχιλλεύς Κ. Αιμιλιανίδης καί Φίλιππος Στυλιανοῦ, Λευκωσία 2008.

^[6] Γιά τήν τρίτη προσφυγή τῆς Ελλάδας στόν ΟΗΕ βλ. ἀναλυτικά Ἀντώνης Κλάψης, «Ἀντιαποικιακός ἀγῶνας καί παραβιάσεις ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων στήν Κύπρο: οἱ διεθνεῖς καταγγελίες τῆς Ελλάδας εἰς βάρος τῆς Μεγάλης Βρετανίας» στό Εὐριπίδης Χ. Αντωνιάδης (επιμ.), Α’ Ἐπιστημονικό Συμπόσιο Πισσουρίου. Ἱστορία, κοινωνία, πολιτική & μέσα ἐπικοινωνίας: ἐξεγέρσεις πού σημάδεψαν τήν ἱστορία τοῦ συγχρόνου ἑλληνισμοῦ σέ Ἑλλάδα καί Κύπρο, Λευκωσία 2018, σ. 89-98.

^[7] Γιώργος Ἡλιάδης, Μᾶρκος Σπανός, Μισός αἰῶνας προσφορᾶς (1953-2009), Λευκωσία 2012, σ. 29-37, 46-49.

^[8] Για τή σύσταση τοῦ Γραφείου Ἐθναρχίας (Λονδίνο) βλ. ἀναλυτικά Σπύρος Κυπριανοῦ, Στήν μάχη τῆς Ἱστορίας ὅπως τήν ἔζησα, τ. Α΄, 1932-1959, Ἀθήνα 2024, σ. 234-235, 298-299.

^[9] Συνεντεύξεις Μ. Σπανοῦ στή Σ. Βασιλείου, 6, 13 καί 20 Ἀπριλίου καί 24 Αὐγούστου 2024.

^[10] Πρόκειται για τή διεύθυνση τοῦ οἰκήματος, ὅπου στεγάζονταν ἡ Κυπριακή Ἀδελφότητα, τό Γραφεῖο Ἐθναρχίας Κύπρου καί ἡ ΕΦΕΚΑ.

*Το παρόν κείμενο δημοσιεύθηκε στο Περιοδικό “Παρέμβαση Εκκλησιαστική”, τεύχος 60 (Ιανουάριος – Απρίλιος 2025), σελ. 44-50.