Τα Οκτωβριανά του 1931: ο «παλλαϊκός συναγερμός» και η ασύμμετρη βρετανική βία

Δρ Σωτηρούλα Βασιλείου

Επιστ. Λειτουργός Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄

21 Οκτωβρίου 1931, ημέρα Τετάρτη, τέσσερις ημέρες μετά την παραίτηση του Μητροπολίτη Κιτίου Νικόδημου Μυλωνά από το Νομοθετικό Συμβούλιο και τρεις μετά το διάγγελμά του, κατά της βρετανικής καταδυνάστευσης και υπέρ της ένωσης με την Ελλάδα.

Στο διάγγελμα, τονιζόταν, μεταξύ άλλων: «Έλληνες αδελφοί, πενήντα και τρία χρόνια αγγλικής κατοχής έπεισαν όλους και διεπίστωσαν περιτράνως […] ότι η μόνη σωτηρία μας από πάσης απόψεως είναι η εθνική απολύτρωσις και ότι οι ξένοι είναι εδώ διά να θεραπεύσουν τα γενικά και ειδικά συμφέροντά των, με κατάντημα βέβαιον την ηθικήν και υλικήν μας εξαθλίωσιν. […] Να υψώσωμεν υπό το φως της ημέρας την σημαίαν της Ενώσεως και μέσα εις τας καμίνους των συνεχών προσπαθειών, συσπειρωμένοι γύρω της, ομονοούντες και λησμονούντες τας διχονοίας, με παν μέσον να επιδιώξωμεν την εθνικήν μας λύτρωσιν διά την μετά της Μητρός Ελλάδος Ένωσιν μας. […] Τι και εάν οι ξένοι τύραννοι στηρίζωνται επί κολοσσών κτηνώδους βίας και ισχύος: προς την βίαν ας αντιτάξωμεν το δίκαιόν μας, που θα θριαμβεύση εις το τέλος. Προς την κτηνώδη βίαν ας αντιταχθούν τα αδάμαστα όπλα της ψυχής. Πειθαρχήσωμεν προς την φωνήν αυτήν, που είναι η φωνή της πατρίδος, είναι η φωνή που ανεβαίνει από τους τάφους εκείνων, όσοι επί αιώνας έσπειραν τα οστά των εις τους κόλπους της κυπριακής γης, χωρίς η πραγμάτωσις των πόθων και των ονείρων διά μίαν εθνικήν λύτρωσιν να γλυκάνη τας αθλίας ημέρας της πολυστένακτου ζωής των. […] Εμπρός και ο Θεός, που δεν έπλασε τους λαούς του και τα πλάσματά του να είναι δούλοι άλλων, είναι μαζί μας».

Περιγράφοντας τα γεγονότα, τα οποία διαδραματίστηκαν στη Λευκωσία, την 21η Οκτωβρίου, η εφημερίδα Ελευθερία επισήμανε: «Το απόγευμα της Τετάρτης, γενομένης συγκεντρώσεως εν τη Εμπορική Λέσχη […] ο Οικονόμος του  ναού της Φανερωμένης κ. Διονύσιος υψώσας σημαίαν εκάλεσε τους συγκεντρωμένους πολίτας να ομώσουν εν ονόματι της Αγίας και Αδιαιρέτου Τριάδος πειθαρχίαν και πίστιν προς την πατρίδα. Δοθέντος του όρκου, τα πλήθη ώδευσαν προς το Κυβερνείον […]. Ήτο η 8η εσπερινή ώρα περίπου, όταν τα πλήθη ογκούμενα έφθασαν εις τον λόφον του Κυβερνείου. Κατά την είσοδον εις το περιβάλλον το Κυβερνείον αλσύλλιον εστήθη επί κοντού μία Ελληνική σημαία, μεθ’ ό η διαδήλωσις, παρά τας συμβουλάς των ηγετών αυτής, όπως παραμείνη έξωθι του αλσυλλίου, περιοριζομένη εις το να ανακραυγάση υπέρ της ενώσεως της Κύπρου και να ψάλη τον εθνικόν ύμνον, επέμεινε και εισήλθεν εις το αλσύλλιον, φθάσασα μέχρι του κτιρίου. […] Περί την 9.30΄ μ.μ. ώραν ήρχισαν να καταφθάνουν αυτοκίνητα με ενόπλους αστυνομικούς, οίτινες και περιέζωσαν το κτίριον του Κυβερνείου, ότε μετ’ ολίγον εθεάθη φλεγόμενον αυτοκίνητον, εκ των έξωθι του κτιρίου σταθμευμένων και κατόπιν έτερον, μετά μικρόν δε ήρχισαν θραυόμενοι υπό τινών εκ του πλήθους οι υαλοπίνακες του Κυβερνείου και να παραδίδεται και τούτο εις το πυρ. Μετά παρέλευσιν ικανής ώρας, και ενώ το Κυβερνείον, του οποίου σημειωτέον το πλείστον είναι ξύλινον, εξηκολούθει καταβιβρωσκόμενον υπό του πυρός, εξήλθεν ο Διοικητής Λευκωσίας όστις και ανέγνωσε προκήρυξιν εν ονόματι της Α.Μ. του Βασιλέως της Αγγλίας, καλέσας τα πλήθη εις αποχώρησιν και διάλυσιν. Τούτου μη γενομένου, οι αστυνομικοί έλαβον διαταγήν να πυροβολήσουν εις τον αέρα, τουθ’ όπερ και έπραξαν, όταν δε και μετά τούτο το πλήθος εξηκολούθησε παρακούον προς την διαταγήν της διαλύσεως, τότε ήρχισαν βάλλοντες κατ’ αυτού, ετραυμάτισαν δε δέκα πρόσωπα, εξ’ ών το έν θανασίμως». Ο νεκρός ήταν ο 21χρονος Ονούφριος Κληρίδης, από τον Αγρό.

Συλλαλητήρια και επιθέσεις σε κυβερνητικές εγκαταστάσεις σημειώθηκαν, στο πλαίσιο ενός «παλλαϊκού συναγερμού» και στις άλλες πόλεις και την ύπαιθρο, με τους Βρετανούς να απαντούν επίσης με δυσανάλογη βία. Και αυτό, παρά το γεγονός, πως όπως επισημαίνει και ο καθηγητής Πέτρος Παπαπολυβίου, η εξέγερση δεν κόστισε κανένα θύμα στις αποικιακές Αρχές, με τη λαϊκή οργή να στοχεύει στα σύμβολα της αποικιοκρατίας. Περισσότεροι από τριάντα Κύπριοι τραυματίστηκαν σοβαρά ενώ άλλοι τουλάχιστον οκτώ (εννιά μαζί με τον Κληρίδη) υπέκυψαν στα τραύματά τους (Κυριάκος Παπαδόπουλος, Σάββας Μασούρης, Γεώργιος Μούτσος, Παναγιώτης Δημήτρη. Χαράλαμπος Φιλής, Μιχαήλ Ιωάννου, Λοΐζος Λοϊζίδης, Ιωάννης Σαλούμης).

Υπό το βάρος της ασύμμετρης, μαζικής βρετανικής βίας η αυθόρμητη –ορμώμενη από βαθύτερα εθνικά αίτια και συγκυριακούς κοινωνικοοικονομικούς λόγους– εξέγερση του Οκτωβρίου, τα Οκτωβριανά, σε λίγες μέρες καταπνίγηκαν.

Η καταστολή περιέλαβε χιλιάδες παραπομπές σε δίκες, φυλακίσεις, πρόστιμα 34.345 λιρών και εκτοπίσεις τριών κληρικών, δύο βουλευτών και πέντε άλλων πολιτευτών, καθώς κρίθηκαν ιδιαιτέρως επικίνδυνοι για την αποικία. Συγκεκριμένα, εξορίστηκαν: ο επίσκοπος Κιτίου Νικόδημος, ο πρωθιερέας της Φανερωμένης στη Λευκωσία Διονύσιος Κυκκώτης, τα μέλη του Νομοθετικού Συμβουλίου Γεώργιος Χατζηπαύλου και Θεοφάνης Θεοδότου, οι ηγέτες των ενωτικών-ριζοσπαστών Θεοφάνης Τσαγγαρίδης, Θεόδωρος Κολοκασίδης και Σάββας Λοϊζίδης και τα στελέχη του Κομμουνιστικού Κόμματος Κύπρου Χαράλαμπος Βατυλιώτης και ο Κώστας Σκελέας.

Πέραν τούτων επήλθαν:

• Η κατάργηση του Νομοθετικού Συμβουλίου.
• Η επιβολή ειδικού φόρου για την αποκατάσταση των ζημιών.
• Η επιβολή προληπτικής λογοκρισίας στον Τύπο, το ταχυδρομείο και το τηλεγραφείο.
• Η διάλυση των πολιτικών κομμάτων.
• Η απαγόρευση της ανάρτησης της ελληνικής σημαίας και ο περιορισμός των ωρών διδασκαλίας της ελληνικής αλλά και της τουρκικής ιστορίας,
• Η διάλυση των συνδικαλιστικών οργανώσεων.
• Η κατάργηση των δημοτικών εκλογών.
• Η απαγόρευση των συναθροίσεων πέραν των πέντε ατόμων.
• Η διακοπή της οικονομικής επιχορήγησης των κυπριακών σχολείων.

Η περίοδος των σκληρών απολυταρχικών μέτρων συνεχίστηκε μέχρι τα τέλη Οκτωβρίου του 1940. Τότε, η είσοδος της Ελλάδας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στο πλευρό της Βρετανίας οδήγησε στον επαναπροσδιορισμό των σχέσεων των Ελλήνων Κυπρίων με τις αποικιοκρατικές Αρχές, με την προσδοκία πως τη νίκη των Συμμάχων θα ακολουθούσε η ενσωμάτωση στον εθνικό κορμό.

Στις εικόνες: αφιέρωμα των Illustrated London News, στα Οκτωβριανά (7 Νοεμβρίου 1931), όπου, αναπτύσσεται, βεβαίως, η βρετανική οπτική. Αξιοσημείωτη και η αναφορά στους θησαυρούς, που απανθρακώθηκαν μαζί με το Κυβερνείο.

Για τα Οκτωβριανά και τα απολυταρχικά μέτρα που ακολούθησαν βλ. αναλυτικά

Πέτρος Στυλιανού, Το κίνημα του Οκτώβρη του 1931 στην Κύπρο, Λευκωσία 1984.

Βίας Λειβαδάς, Γιάννης Σπανός και Πέτρος Παπαπολυβίου, Η εξέγερση του Οκτώβρη 1931: τα Οκτωβριανά, Λευκωσία 2004,

Χάιντς Α. Ρίχτερ, Ιστορία της Κύπρου, τ. Α΄, 1878-1949, επιμ. Χρ. Τούτουνα, μτφρ. Κ. Σαρρόπουλος, Αθήνα 2007, σ. 473-591.