«70 Χρόνια από τον Αγώνα της ΕΟΚΑ: Απόηχοι, αναλύσεις, επανεκτιμήσεις»: ένα Συνέδριο που έγραψε Ιστορία

Δρ Σωτηρούλα Βασιλείου,

Επιστ. Λειτ. Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄

Το τριήμερο Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο «70 Χρόνια από τον Αγώνα της ΕΟΚΑ: Απόηχοι, αναλύσεις, επανεκτιμήσεις» πέρασε, πια, στην ιστορία, έχοντας γράψει το ίδιο ιστορία.

Διοργανωτές ήταν το Ίδρυμα Απελευθερωτικού Αγώνα ΕΟΚΑ 1955-1959, την Ιερά Αρχιεπισκοπή Κύπρου, το Υπουργείο Παιδείας, Αθλητισμού και Νεολαίας, το Συμβούλιο Ιστορικής Μνήμης Αγώνα ΕΟΚΑ 1955-1959 (Σ.Ι.Μ.Α.Ε.), τους Συνδέσμους Αγωνιστών ΕΟΚΑ 1955-1959, το Ίδρυμα Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄, το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας Πανεπιστημίου Κύπρου, το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (Α.Π.Θ.), το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (Ε.Κ.Π.Α.), το Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών, τη Νομική Σχολή Πανεπιστημίου Λευκωσίας, το Κέντρο Μελετών Τάσσος Παπαδόπουλος και την Ένωση Προφορικής Ιστορίας Κύπρου, με συνεργαζόμενους φορείς τον Όμιλο Λογοτεχνίας και Κριτικής, το Κέντρο Μελετών Γρηγόρης Αυξεντίου και το Πολιτιστικό Ίδρυμα Μόδεστος Παντελή. Οι εργασίες έλαβαν χώρα στα κεντρικά κτήρια του Πανεπιστημίου Κύπρου (Καλλιπόλεως 75).

Το Συνέδριο, άρχισε στις 31 Οκτωβρίου, με την τελετή έναρξης, με συντονιστή τον δημοσιογράφο κ. Γιάννη Νικολάου. Παρόντες ήσαν πολιτικοί, εκκλησιαστικοί και πολιτειακοί αξιωματούχοι, αξιωματικοί της Εθνικής Φρουράς, της Ε.Λ.ΔΥ.Κ. και της Αστυνομίας, ακαδημαϊκοί, αγωνιστές της ΕΟΚΑ και απόγονοί τους, και πολλοί άλλοι φιλίστορες.

Τους σύντομους χαιρετισμούς από τον Καθηγητή Τάσο Χριστοφίδη, Πρύτανη του Πανεπιστημίου Κύπρου, και τον Καθηγητή Ιάκωβο Μιχαηλίδη, Αντιπρύτανη Α.Π.Θ., ακολούθησαν δύο κεντρικές ομιλίες από την Α.Ε. τον Πρόεδρο της Κυπριακής Δημοκρατίας, κ. Νίκο Χριστοδουλίδη (υπό την αιγίδα του οποίου τελούσε το Συνέδριο), και την Α.Μ. τον Αρχιεπίσκοπο Κύπρου κ.κ. Γεώργιο.

Χαιρετίζοντας, ο κ. Χριστοφίδης σκιαγράφησε τις αντίξοες συνθήκες οργάνωσης και διεξαγωγής του Αγώνα της ΕΟΚΑ, οι οποίες και προβάλλουν το μεγαλείο του. Ακολούθως, ο κ. Μιχαηλίδης εστίασε στη σημερινή ευθύνη του ελληνισμού έναντι της ανεπανάληπτης εποποιΐας και των συντελεστών της.

Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας ανέπτυξε το θέμα «Από τις διαπραγματεύσεις Μακαρίου – Χάρντινγκ στις Συμφωνίες της Ανεξαρτησίας: Μερικές σκέψεις για τη διπλωματική Ιστορία του Κυπριακού την περίοδο 1955-1959». Κατά την ανάλυση, σκιαγραφήθηκαν οι προτάσεις Harding, το σύνταγμα Radcliffe και το σχέδιο Macmillan, με έμφαση στην επιβολή, κυρίως, από εξωτερικούς παράγοντες, και, άρα, την εξυπηρέτηση ξένων αναγκών και συμφερόντων (κυρίως βρετανικών και αμερικανικών). Και, καθώς η Τουρκία κρινόταν ιδιαίτερα σημαντική για τα βρετανικά συμφέροντα στη Μέση Ανατολή, τα σχέδια προσέγγιζαν περισσότερο τις διχοτομικές τουρκικές στοχεύσεις. Επιπλέον, με το βλέμμα και στο παρόν, ο κ. Χριστοδουλίδης τόνισε πως, «η σταθερότητα στόχων και επιδιώξεων, η αποφυγή ενεργειών που συγκρούονται με τα περιφερειακά και διεθνή δεδομένα, η ταύτιση συμφερόντων με τις Δυνάμεις της εποχής και οι άριστες σχέσεις Αθηνών και Λευκωσίας σε επίπεδο ουσίας, θα μπορούσαν να μετριάσουν την επίδραση τέτοιων παραγόντων».

Θέμα της ομιλίας του Αρχιεπισκόπου ήταν «Η προσφορά της Εκκλησίας στον Εθνικοαπελευθερωτικό Αγώνα της ΕΟΚΑ 1955-1959». «Αν για κάθε Κύπριο το ’55 αποτελεί κορύφωση της εθνικής του περηφάνιας, για την Εκκλησία συνιστά επαλήθευση της ταυτότητάς της, έκφραση της συνένωσης ελληνισμού και Χριστιανισμού», επισήμανε ο Μακαριώτατος, προβάλλοντας, καταρχάς, τη σημασία του Αγώνα για τον θεσμό. Αφού περιέγραψε τον καθοριστικό ρόλο της Εκκλησίας στη διατήρηση της εθνικής ταυτότητας των Ελλήνων Κυπρίων κατά τους «ασέληνους αιώνες της δουλείας», ο Μακαριώτατος ανέλυσε, τεκμηριωμένα, τη συμβολή της στον Αγώνα, του οποίου αποτέλεσε «το δόρυ και την εμπροσθοφυλακή». «Η Εκκλησία της Κύπρου ήταν ο κύριος στυλοβάτης του Αγώνα. Αυτή τον διοργάνωσε, αυτή τον χρηματοδότησε, αυτή τον καθοδηγούσε», τόνισε χαρακτηριστικά. Ακολούθως, υπογράμμισε τον ρόλο της Εκκλησίας ως «ταμειούχου» της παράδοσης και μήτρας του μέλλοντος. Τέλος, απευθυνόμενος στην ελλαδική ηγεσία, προέβαλε τις διαχρονικές ευθύνες της έναντι του Κυπριακού Ελληνισμού: «Τα αιτήματά μας δεν αναφέρονται σε οικονομική στήριξη, όπως κάνουν οι Έλληνες της διασποράς, για να κρατήσουμε τη γλώσσα, τα ήθη και τα έθιμά μας. Αυτά τα κρατήσαμε με θυσίες και ποταμούς αιμάτων, μέσα στους αιώνες, αντιμετωπίζοντας ποικίλους κατακτητές. Ζητούμε την από κοινού αντιμετώπιση των κινδύνων για να κρατηθούμε στις ρίζες μας, να κρατηθούμε ως Ελληνισμός στη γη των πατέρων μας», επισήμανε.

Η βραδιά ολοκληρώθηκε με τους αγωνιστές της ΕΟΚΑ κ. Μαρούλα Βιολάρη-Ιακωβίδου, κ. Ανδρέα Μαϊμαρίδη, κ. Ρένο Λυσιώτη και κ. Κίκη Κυριακίδη να καταθέτουν βιώματα και σκέψεις, για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον της Κύπρου και του ελληνισμού. Η κ. Βιολάρη-Ιακωβίδου, η οποία υπηρέτησε τον Αγώνα ως μέλος της ΕΟΚΑ και δημοσιογράφος, τόνισε τον αυθορμητισμό και την ανιδιοτέλεια της προσωπικής και συλλογικής προσφοράς. Ο κ. Λυσιώτης, δικηγόρος, ο οποίος, μεταξύ άλλων, διετέλεσε υπεύθυνος της Πολιτικής Επιτροπής Κυπριακού Αγώνα, αναφέρθηκε και στην αποστολή, στον Harding, γαϊδάρου, με την πινακίδα «My Marshal i surrender». Ο κ. Μαϊμαρίδης, πρόεδρος του Σ.Ι.Μ.Α.Ε., και ο κ. Κυριακίδης, πρώην πρόεδρος συνδέσμου μη συλληφθέντων αγωνιστών ΕΟΚΑ πόλεως και επαρχίας Λάρνακας, αναφέρθηκαν εκτενώς στην ανάγκη παραδειγματισμού από τον Αγώνα της ΕΟΚΑ και διαφύλαξης της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Κατά τη δεύτερη ημέρα, διεξήχθησαν 14 παράλληλες συνεδρίες, από τις οποίες οι δύο στα Αγγλικά. Μέσα από τις ανακοινώσεις, παρουσιάστηκαν η διδασκαλία του Αγώνα, η στάση της διεθνούς διανόησης έναντί του, η συμβολή της Εκκλησίας, οι παράλληλες πορείες άλλων αποικιών, η στάση των Τουρκοκυπρίων, των Αρμενίων, των Μαρωνιτών και των Λατίνων, πτυχές της αγωνιστικής προετοιμασίας, η αποτύπωση και αντανάκλαση του Αγώνα στις τέχνες, τη λογοτεχνία και τη συλλογική μνήμη και, τέλος, η αγωνιστική δράση συγκεκριμένων προσώπων και οικογενειών.

Το πρόγραμμα ολοκληρώθηκε με τη στρογγυλή τράπεζα των ακαδημαϊκών. Οι καθηγητές Αχιλλεύς Αιμιλιανίδης, Πέτρος Παπαπολυβίου, Ευάνθης Χατζηβασιλείου και Γιάννης Στεφανίδης συζήτησαν, με συντονιστή τον ομότιμο καθηγητή Ε.Κ.Π.Α. Πασχάλη Κιτρομηλίδη για το περιβάλλον, στο οποίο διεξήχθη ο Αγώνας, την αναγκαιότητά του, τους στόχους του, τον ηρωισμό του, τους πολιτικούς χειρισμούς, τους αναγκαίους συμβιβασμούς, τον βαθμό επιτυχίας, τις προσπάθειες αποδόμησης, τις αποτιμήσεις, και τη σημασία του, ως ιστορικού γεγονότος και σημείου αναφοράς. «Ο Αγώνας της ΕΟΚΑ δημιούργησε για την Κύπρο ένα ανεκτίμητο ηθικό κεκτημένο, για το οποίο πρέπει να είμαστε περήφανοι», επισήμανε εμφαντικά, στο τέλος, ο κ. Κιτρομηλίδης.

Κατά την τρίτη και τελευταία μέρα διεξήχθησαν δώδεκα συνεδρίες, κατά τις οποίες αναλύθηκαν οι διεθνείς προεκτάσεις και αποτιμήσεις του Αγώνα, οι πολιτικές εξελίξεις της περιόδου 1955-1959, η αποτύπωση του Αγώνα στον Τύπο, πτυχές από την προσωπικότητα, το έργο και τη δράση των ηρώων, η βρετανική αντίδραση στον Αγώνα, ζητήματα επικοινωνίας και προπαγάνδας και, τέλος, νομικά θέματα. Ιδιαίτερα συγκινητική στιγμή αποτέλεσε, το απόγευμα, η κατάθεση στεφάνου στο μνημείο του ήρωα δασκάλου Φώτη Πίττα, πλησίον της αίθουσας τελετών του Πανεπιστημίου.

Το πλήθος των θεμάτων που αναπτύχθηκαν κατά το τριήμερο, η ποικιλία τους, οι συζητήσεις (στις στρογγυλές τράπεζες και ανάμεσα στους εισηγητές και το κοινό), η αθρόα προσέλευση πανεπιστημιακών καθηγητών, ερευνητών, μαθητών και άλλων φιλιστόρων καθώς και αγωνιστών της ΕΟΚΑ και απογόνων τους, το ενεργό ενδιαφέρον, και οι αξιολογήσεις από εισηγητές και θεατές επιβεβαιώνουν πως το Συνέδριο πέτυχε τους στόχους του. Εβδομήντα χρόνια μετά την έναρξή του, ο Αγώνας της ΕΟΚΑ 1955-1959 εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο επιστημονικής μελέτης και να εμπνέει. Οι βιωματικοί μάρτυρες όλο και λιγοστεύουν, αλλά οι μαρτυρίες τους, όπως καταγράφηκαν σε απομνημονεύματα και συνεντεύξεις, σε συνδυασμό με τα επίσημα έγγραφα και τον Τύπο διευρύνουν τη γνώση για το γεγονός, μέσα από το οποίο γεννήθηκε η ανεξάρτητη Κυπριακή Δημοκρατία. Και ήταν η γέννηση αυτή η εφικτή κατάληξη της τελευταίας εθνικοαπελευθερωτικής επανάστασης της ελληνικής ιστορίας.

Ως γεγονός, το Συνέδριο, το οποίο παρακολούθησαν, συνολικά, περισσότερα από 300 άτομα, κατόρθωσε μία πρωτοφανή και ανεπανάληπτη συνένωση ατόμων, γενεών, θεσμών και φορέων, για την ιστορική μνήμη, αποδεικνύοντας, πως «η αρετή μας είναι η αμοιβαία μας χρησιμότητα». Η γνώση και συζήτηση για τον Αγώνα εμπλουτίστηκαν με καινούρια στοιχεία και ρηξικέλευθες αναγνώσεις, από εγνωσμένου κύρους ερευνητές αλλά και νέους, των οποίων ο ζήλος προδιαγράφει θετικά το μέλλον.

Προκειμένου το έργο που συντελέστηκε να «επικοινωνηθεί» ευρέως, οι εργασίες οπτικογραφήθηκαν και τα σχετικά αρχεία αναρτώνται στη σελίδα του Ιδρύματος Απελευθερωτικού Αγώνα ΕΟΚΑ στο ΥouTube (@idrymaEOKA).

Ο κύκλος του Συνεδρίου θα ολοκληρωθεί με την έκδοση των Πρακτικών, τα οποία θα απαθανατίσουν το έργο που συντελέστηκε και θα αποκρυσταλλώσουν τη συμβολή του στη βιβλιογραφία.

Χορηγοί

Ιερά Αρχιεπισκοπή Κύπρου

Συμβούλιο Ιστορικής Μνήμης Αγώνα ΕΟΚΑ

Υπουργείο Παιδείας, Αθλητισμού και Νεολαίας

Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών

Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας Πανεπιστημίου Κύπρου

Κέντρο Μελετών Τάσσος Παπαδόπουλος

Ίδρυμα Πολύκαρπος Γιωρκάτζης

ΟΠΑΠ Κύπρου

Δικηγορική Εταιρεία Αιμιλιανίδης και Κατσαρός.

Χορηγός Επικοινωνίας: ΡΙΚ

Υποστηρικτής: Ο Αληθινός Λόγος

Οργανωτική Επιτροπή

Χαράλαμπος Αλεξάνδρου

Σωτηρούλα Βασιλείου

Αναστασία Γιάγκου

Μιχάλης Σταυρή

Ανδρέας Χριστοφή

Επιστημονική Επιτροπή

Αχιλλεύς Αιμιλιανίδης

Γεώργιος Καζαμίας

Ιάκωβος Μιχαηλίδης

Πέτρος Παπαπολυβίου

Ευάνθης Χατζηβασιλείου