Το Ενωτικό Δημοψήφισμα του 1950 και ο απόηχος στην Ελλάδα

Δρ Σωτηρούλα Βασιλείου

«Ὁ Ἑλληνικὸς Κυπριακὸς λαὸς τῶν πόλεων καὶ τῆς ὑπαίθρου ἔζησε χθὲς μέσα εἰς μίαν ἀτμόσφαιρα ὑπερόχου ἐθνικοῦ συναγερμοῦ, πατριωτικῆς ἐξάρσεως καὶ συγκινητικῶν ἐκδηλώσεων. Ἄνδρες καὶ γυναῖκες, νέοι καὶ γέροι, ὥδευσαν χθὲς μετ’ ἐνθουσιασμοῦ πρὸς τὰ διάφορα κέντρα ψηφοφορίας διὰ νὰ ὑπογράψουν τὸ Ἑνωτικὸν Δημοψήφισμα, πιστοὶ εἰς τὸ ἐθνικὸν προσκλητήριον. Ἀπὸ τῶν πρώτων πρωινῶν ὡρῶν ἡ Πρωτεύουσα προσέλαβεν ὄψιν πανηγυρικήν. Ἡ κεντρικὴ ὁδὸς Λήδρας καὶ αἱ πάροδοί της ἔπλεον μέσα εἰς τὸ πέλαγος ἑλληνικῶν σημαιῶν καὶ χρωμάτων. […]. Τὸ γενικὸν σύνθημα τοῦ συναγερμοῦ διὰ τὸ δημοψήφισμα ἐδόθη κατὰ τὴν 9ην περίπου π.μ. ὥραν, εὐθὺς μετὰ τὸ τέλος τῆς λειτουργίας, διὰ ζωηρῶν καὶ παρατεταμένων κωδωνοκρουσιῶν […]. Πρῶτοι ἤχησαν οἱ κώδωνες τοῦ Καθεδρικοῦ Ναοῦ τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου ὅπου παρευρίσκετο καὶ ὁ Ἀρχιεπίσκοπός μας, ὁ Ἐθνάρχης Μακάριος. Ὁ Μακαριώτατος […] ὑπέγραψε πρῶτος τὸ Δημοψήφισμα καὶ ἔδωσε ἀκολούθως τὸ σύνθημα διὰ τὸν Ἐθνικὸν Ὕμνον». 

Έτσι περιέγραψε εφημερίδα της Λευκωσίας την πανηγυρική έναρξη του Ενωτικού Δημοψηφίσματος, στις 15 Ιανουαρίου 1950, στον Καθεδρικό Ναό του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου.

Ως γνωστόν, το 95,7% των Ελλήνων Κυπρίων αξίωσαν την Ένωση με την Ελλάδα. Ωστόσο, η Βρετανική Κυβέρνηση αρνήθηκε να παραλάβει τους τόμους του Δημοψηφίσματος. Η Ελληνική Κυβέρνηση, λόγω της ζωτικής εξάρτησης από τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής και τη Μεγάλη Βρετανία επεφύλαξε μια μουδιασμένη αντίδραση, με τους τόμους να παραδίδονται, εντέλει, σε αντιπροσωπεία βουλευτών, στο ξενοδοχείο «Μεγάλη Βρεταννία». Από την άλλη: σύλλογοι, οργανώσεις και λαός υποστήριξαν, εξαρχής, αναφανδόν, το αίτημα του «ἀλυτρώτου ἑλληνισμού τῆς Κύπρου» για Ένωση. Τα αποκόμματα που ακολουθούν, από τον ελλαδικό Τύπο του πρώτου εξαμήνου του 1950. Αξιοσημείωτη η ελπίδα των Βορειοηπειρωτών για την ένωση της Κύπρου, την οποίαν θα ακολουθούσε η ένωση της Βορείου Ηπείρου.

Και ύστερα, ύστερα και από τον Αγώνα, ο ενωτικός Κώστας Μόντης εξήγησε, στο «Πρώτο γράμμα στη μητέρα» (1965):

«Μας είπαν προεξείχε η καρδιά

και την περιέκοψαν.

Μας είπαν προεξείχαν τα όνειρα

και τα περιέκοψαν,

μας είπαν προεξείχαν οι αιρετικοί πόθοι».