Εις Μνημόσυνον του Βασιλέως Ηράκλειου (+11/2/641)
Συμπληρώνονται φέτος 1400 χρόνια ἀπὸ τὴν σωτηρία τῆς Κωνσταντινουπόλεως χάριτι Θεοῦ καὶ προστασίας τῆς Ὑπερμάχου Στρατηγοῦ, ἀπὸ τὴν πολιορκία τῶν Ἀβάρων. Ὁ Αὐτοκράτορας μὲ τὸν στρατό του πολεμοῦσαν τοὺς Πέρσες μακριὰ στὴν Ἀνατολὴ ἐνῶ ὁ Πατριάρχης Σέργιος μὲ τὸν πιστὸ λαὸ προσεύχονταν, ἔκαναν λιτανείες, ἱερὲς ἀκολουθίες, θεῖες λειτουργίες γιὰ νὰ θέσουν τὴν Βασιλεύουσα ὑπὸ τὴν σκέπη τῆς Κυρίας Θεοτόκου. Πράγματι, ἡ Κωνσταντινούπολη σώθηκε καὶ τότε κλήρος καὶ λαὸς ἀπέδωσαν τῇ Ὑπερμάχῳ Στρατηγῷ τὰ νικητήρια.
Ἐν εἴδει μνημοσύνου γιὰ τὸν Αὐτοκράτορα Ἡράκλειο, τῆς μεγάλης αὐτῆς ἱστορικῆς φυσιογνωμίας, ἀκολουθεῖ ἕνα σύντομο ἀφιέρωμα, διότι σὰν σήμερα, τὸ 641 μ.Χ., πεθαίνει ὁ αὐτοκράτωρ τοῦ Ἀνατολικοῦ Ῥωμαϊκοῦ Κράτους Φλάβιος Ἡράκλειος Αὔγουστος. Ὁ Ἡράκλειος ἐβασίλευσεν ἀπὸ τὸ 610 ἕως τὸ 641. Μόλις ἐνθρονίστηκε ἄρχισε τὴν προετοιμασία τοῦ κράτους του γιὰ τὴν ἀντιμετώπιση τῶν ἐχθρῶν του. Τὸ 614 ἡ Παλαιστίνη πέφτει στὰ χέρια τοῦ Πέρση στρατηγοῦ Σάρ-Μπαράζ, τοῦ βασιλιᾶ Χοσρόη Β΄, σφαγιάζει ἐνενῆντα περίπου χιλιάδες χριστιανοὺς καὶ παίρνει ὡς λάφυρο τὸ θρησκευτικὸ κειμήλιο τοῦ Τιμίου Σταυροῦ ἀπὸ τὸν Ναὸ τοῦ Παναγίου Τάφου στὴν Ἱερουσαλήμ.
Ὁ Ἡράκλειος ξεκινᾶ τὴν ἐκστρατεῖα του τὸ 622, μετὰ ἀπὸ δώδεκα χρόνια σκληρῆς προετοιμασίας. Ἀντιμετωπίζει τὸν Πέρση στρατηγὸ στὴν Ἰσσό, ὅπου σημειώνει λαμπρὴ στρατιωτικὴ ἐπιτυχία. Κατόπιν, τὸ 623 κατευθύνεται βόρεια πρὸς τὴν Τραπεζούντα. Ἀντιμετωπίζει ξανὰ νικηφόρα τὸν Περσικὸ στρατὸ στὴν πόλη Νινευή. Άπὸ τὴν Τραπεζούντα περνᾶ πρὸς τὴν πρωτεύουσα τῶν Περσῶν Κτησιφῶντα. Τὸ 624 σημειώνει νέα νίκη κατὰ τῶν Περσῶν ἐνῶ τὸν Μάρτιο τοῦ 625, χωρὶς νὰ ἐπιστρέψει στὴν Κωνσταντινούπολη ξεκινᾶ μεγάλη πορεῖα βόρεια, ὅπου συναντᾶ ξανὰ τὸν Σὰν-Μπαρὰζ στὸ πεδίο τῆς μάχης καὶ μὲ τὸ προσωπικό του θάρρος μετατρέπει μιὰ διαφαινόμενη ἧττα σὲ νίκη. Στὴν Τραπεζοῦντα ματαιώνει τὰ σχέδια του Ἀβάρου Χαγάνου νὰ ἐπιτεθεῖ στὴν Βασιλεύουσα. Χωρίζει τὸν Ῥωμαϊκὸ στρατὸ σὲ τρία σώματα στέλνοντας τὸ ἕνα στὴν Πόλη, τὸ ἄλλο στὴν Μεσοποταμία ἐνῶ τὸ τρίτο καὶ μικρότερο ὑπὸ τὴν προσωπική του ἡγεσία παραμένει στὴν Τραπεζοῦντα. Μὲ τὸν Αὐτοκράτορα μακριά, ἡ Πόλη τελεῖ ὑπὸ τὴν ἄτυπη πολιτικὴ ἡγεσία τοῦ Πατριάρχου Σεργίου ὁ ὁποῖος καταφέρνει νὰ λάβει μέτρα ἐπιτυχοῦς ὑπεράσπισης μὲ μαζικὴ λαϊκὴ μὰ πάνω ἀπ’ ὅλα πνευματικὴ κοινητοποίηση.
Τὸ 626 ὁ Ἡράκλειος ἀντιμετωπίζει ξανὰ τοῦς Πέρσες, πάλι στὴν βιβλικὴ πόλη τῆς Νινευή. Ἡ νίκη ἔρχεται μετὰ ἀπὸ προσωπικὴ μονομαχία τοῦ Αὐτοκράτορα μὲ τὸν Πέρση ἐπικεφαλῆς στρατηγὸ Ραζάτι. Οἱ συνεχεῖς ἐπιτυχίες ἐπιφέρουν τὴν πτώση τοῦ καθεστώτος τοῦ Χοσρόη Β΄ καὶ τὸ ὁριστικὸ τέλος τοῦ Περσικοῦ κινδύνου στὴν Κωνσταντινούπολη. Ὁ Ἡράκλειος ἔχοντας πετύχει μεγάλες στρατιωτικὲς ἐπιτυχίες καὶ ἔχοντας ἐξουδετερώσει τὸν αἰώνιο ἐχθρὸ τῆς Αὐτοκρατορίας, ἐπιστρέφει στὴν Βασιλεύουσα ὅπου εἰσέρχεται θριαμβευτικὰ ἀπὸ τὴν Χρυσὴ Πύλη στὶς 14 Σεπτεμβρίου 628. Μπροστά του βρισκόταν τὸ ἀνακτηθὲν ἀπὸ τοὺς Πέρσες κειμήλιο τοῦ Τιμίου Σταυροῦ. Ὁ Αὐτοκράτορας εἶναι πλέον 54 ἐτῶν, εὐτυχὴς ἀλλὰ καταβεβλημένος.
Τὴν ἴδια περίπου περίοδο, κάνει τὴν ἐμφάνισή του τὸ Ἰσλάμ, ἀντικαθιστῶντας τὴν περσικὴ ἀπειλή. Ἡ Παλαιστίνη πέφτει στὰ χέρια τῶν Μουσουλμάνων τὸ 633, ἐνῶ ἡ Βόρειος Ἀφρική, ἡ Ἰβηρικὴ Χερσόνησος, ἡ Συρία καὶ ἡ Ἀντιόχεια θὰ πέσουν στὰ χέρια τῶν Μωαμεθανῶν μέσα σὲ λιγότερο ἀπὸ ἕναν αἰῶνα. Ὁ Βασιλεὺς Ἡράκλειος παρακολουθεῖ συντετριμμένος τὴν πτώση τῶν ἐπαρχιῶν, γιὰ τὴν ἀπελευθέρωση τῶν ὁποῖων ἀφιέρωσε ὁλόκληρη τὴν ζωή του πολεμῶντας αὐτοπροσώπως στὰ πεδία τῶν μαχῶν. Ἡ ψυχική του ὑγεῖα θὰ διαταραχθεῖ ἰδιαίτερα μετὰ τὴν τρομερὴ ἧττα καὶ πλήρη συντριβὴ Βυζαντινῆς Δύναμης 80000 ἀνδρῶν στὸ Γερμοὺκ τῆς Γαλιλαίας τὸ 637. Μετὰ ἀπὸ τέσσερα χρόνια στὶς 11 Φεβρουαρίου 641, ὁ Βασιλεὺς Ἡράκλειος ἐκοιμήθη σὲ ἡλικία περίπου 66 ἐτῶν.
ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΣΩΤΕΡΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ
Ὁ Ἡράκλειος εἰσάγει γιὰ πρώτη φορὰ στὴν Αὐτοκρατορία τὸ «σύστημα τῶν Θεμάτων», ἀντικαθιστῶντας τὴν παραδοσιακὴ ῥωμαϊκὴ διοικητικὴ διαίρεση ἡ ὁποία εἶχε μείνει σχεδὸν ἴδια ἀπὸ τοὺς χρόνους τοῦ Διοκλητιανοῦ. Τὸ σύστημα ποὺ θὰ ἐπιβάλει ὁ Ἡράκλειος ὁρίζει ὑπὸ τὴ διοίκηση ἑνὸς στρατηγοῦ ἑνὸς «Θέματος» (ἐπαρχίας) καὶ μὲ στρατιῶτες γαιοκτήμονες. Τὸ σύστημα αὐτὸ θὰ ἐπιτρέψει γιὰ αἰῶνες στὴν αὐτοκρατορία τὴν διατήρηση ἀξιόμαχου στρατεύματος καὶ ἀξιοπρεποῦς ἐπιπέδου διαβίωσης γιὰ τοὺς ὑπηκόους του. Ταυτόχρονα ὁ Ἡράκλειος λαμβάνει μέτρα πρὸς τὴν οἰκονομικὴ ἐνίσχυση τῶν δημοσίων ταμείων. Ἐκτὸς ἀπὸ τὸ στρατιωτικὸ καὶ διοικητικό του ἔργο, ἄξιες μνείας εἶναι καὶ οἱ θρησκευτικὲς πρωτοβουλίες ποὺ ἀνέλαβε ὁ Ἡράκλειος. Στὴν προσπάθειά του να διασφαλίσει τὴν πολιτικὴ ἑνότητα τῆς Αὐτοκρατορίας καὶ νὰ καταπολεμήσει τὶς ἀποκλίσεις ἀπὸ τὸ ἐπίσημο δόγμα, ἐπεδίωξε νὰ γεφυρώσει τὸ χάσμα μὲ τὸν Μονοφυσιτισμό. Παρά τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ λύση τοῦ Μονοθελητισμοῦ (καὶ τῆς “Ἐκθέσεως”) ποὺ προώθησε ἀπορρίφθηκε τελικὰ ἀπὸ τὴν Ἐκκλησία ὡς δογματικὴ πλάνη —προκαλώντας μάλιστα τὴν σθεναρὴ ἀντίσταση ἁγίων μορφῶν ὅπως ὁ Μάξιμος ὁ Ὁμολογητής— ἡ πρόθεσή του ἦτο ἡ εἰρήνευση τοῦ κράτους καὶ ἡ θωράκιση τῶν ἐπαρχιῶν ἀπέναντι στοὺς ἐξωτερικοὺς ἐχθρούς.
Ὁ Ἡράκλειος εἶναι ὁ αὐτοκράτωρ ποὺ καθιέρωσε τὴν ἑλληνικὴ γλῶσσα ὡς τὴν ἐπίσημη γλῶσσα τοῦ ῥωμαϊκοῦ κράτους ἀντικαθιστῶντας στὰ ἐπίσημα ἔγγραφα, ἐπιφραφὲς καὶ νομίσματα τὸ «IMPERATOR CAESAR AUGUSTUS» μὲ τὸ «ΠΙΣΤΟΣ ΕΝ ΧΡΙΣΤΩ ΒΑΣΙΛΕΥΣ».
ΕΝ ΚΑΤΑΚΛΕΙΔΙ
Εἶναι γενικῶς ἀποδεκτὸ ὅτι μὲ τὴν βασιλεία τοῦ Ἡρακλείου, ἡ Ῥωμαϊκὴ Αὐτοκρατορία ἐγκατέλειψε ὁριστικὰ τὴν ἀρχαιότητα καὶ εἰσῆλθε στὴ μεσαιωνικὴ περίοδό της, αὐτὴ ποὺ ἡ σύγχρονη ἔρευνα ὀνομάζει «βυζαντινὸ κράτος».
Ὁ Ἡράκλειος κατατάσσεται ἀναμφισβήτητα ἀνάμεσα στοὺς μεγαλύτερους καὶ ἐνδοξότερους τῶν Ῥωμαίων («Βυζαντινῶν») αὐτοκρατόρων. Ὑπῆρξε ὁ Αὐτοκράτορας – Μαχητῆς τῆς πρώτης γραμμῆς. Ἔδινε πάντοτε τὸ παρόν του στὰ πεδία τῶν μαχῶν. Εὐσεβῆς βασιλεύς καθὼς ἦτο, πίστευε στὸν Βασιλέα τῶν Βασιλέων Ἰησοῦ Χριστὸ καὶ γνώριζε στὰ βάθη τῆς ψυχῆς του ὅτι ἔχει τὴ θεία εὔνοια. Αὐτὴ ἡ βαθιὰ καὶ ἀληθινὴ πίστη στὸν Ἅγιο Τριαδικὸ Θεὸ ὁδηγοῦσε τὸν βασιλέα ἐπικεφαλῆς τοῦ στρατοῦ του, κατὰ τρόπο ποὺ ἐνέπνεε καὶ τὸν πλέον ὀλιγόψυχο στρατιώτη καὶ προκαλοῦσε τὸν τρόμο καὶ τὸ δέος στὶς τάξεις τοῦ ἀντιπάλου.
Μάριος Κασσιανίδης, θεολόγος
