Η 500ή Επέτειος της Άλωσης της Κωνσταντινούπολης στην Κύπρο και το «Ανακάλημα της Κωνσταντινόπολης»

Σωτηρούλα Βασιλείου, Δρ Ιστορίας

Στις 29 Μαΐου 1953 συμπληρώθηκαν 500 χρόνια από την Άλωση της Κωνσταντινούπολης. Με απόφαση της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Κύπρου η ημέρα ορίστηκε ως αργία και η εβδομάδα «Εβδομάδα της Αλώσεως».

«Δια του μαρτυρικού αίματός του ο τελευταίος Αυτοκράτωρ καθηγίασε την δια χιλίων όλων ετών διαμορφωθείσαν και αποκρυσταλλωθείσαν εν τω Βυζαντιακώ κόσμω ιδέαν της Ελληνικής αυτού οντότητος επεσφράγισε την ιστορικήν ενότητα της Ελληνικής ψυχής και εκληροδότησεν εις το Έθνος τα ηθικάς και πνευματικάς εκείνας δυνάμεις, αι οποίαι θα το ωδήγουν μίαν ημέραν εις την Ανάστασιν.  Επί τη πτώσει της Βασιλευούσης εις άληκτον εβυθίσθη πένθος το Ελληνικόν γένος και κατά τρόπον μοναδικόν εν τη ιστορία εξεδηλώθη τότε η βαθυτάτη αρμονία των παλμών και σκέψεων Αυτοκράτορος και λαού», τόνισε στη σχετική εγκύκλιό του ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ΄.

Ανήμερα της επετείου τελέσθηκαν, σε όλες τις πόλεις, μνημόσυνα υπέρ αναπαύσεως του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου και των άλλων πεσόντων.

Στη Λευκωσία, το μνημόσυνο τελέσθηκε στον καθεδρικό ναό Αγίου Ιωάννη, χοροστατούντος του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄, ο οποίος και ανέγνωσε ειδική ευχή, προβάλλοντας και τους ιδιαίτερους εθνικούς πόθους: «Συ, Κύριε, ανάτειλον τάχιστα την ποθητήν ημέραν, καθ’ ήν ήλιος φωτεινός ο Σταυρός σου φωτίσει την Ελληνικήν βασιλείαν, και από της Επταλόφου πόλεως φωτεινάς προβάλλων ακτίνας Χριστεπωνύμου Ελληνικού ανθρωπισμού και προόδου πληρώσει πίστεως, ελπίδος και αγάπης τον κόσμον σύμπαντα και αποκαταστήσει το ίνδαλμα της Μεγάλης Πατρίδος».

Ακολούθησε ομιλία, από τον υποδιευθυντή του Τμήματος Θηλέων του Παγκυπρίου Γυμνασίου Χριστόδουλος Παπαχρυσοστόμου. «Εχάθη όμως μόνον το Βυζάντιον. Η Ελληνική ψυχή ακατάλυτη, όπως είχε μεταφέρει, κατά τον ποιητήν, το σπαθί των Ελλήνων από την Σαλαμίνα εις το Βυζάντιον, το μετέφερε τώρα εις το Μεσολόγγι και αργότερον εις το Ρούπελ, αθάνατη χάρις εις το μεγαλείον, που εκπηγάζει από την υψηλόφρονα αδιαλλαξίαν της. Η αυτή αδιαλλαξία ας σώση τώρα και την Κύπρον», τόνισε χαρακτηριστικά.

 Σε Λεμεσό, Αμμόχωστο, Λάρνακα, Κερύνεια και Πάφο λόγους εξεφώνησαν οι Πάνος Μέσης, Δημήτριος Κολιανδρής, Κλεόβουλος Παπακυριακού, Κλεάνθης Γεωργιάδης και Μιχαλάκης Μαραθεύτης αντίστοιχα. Στο πολιτικό μνημόσυνο, το οποίο τέλεσε ο Ελληνικός Πνευματικός Όμιλος Κύπρου ομιλητής ήταν ο γυμνασιάρχης του Παγκυπρίου Γυμνασίου Κωνσταντίνος Σπυριδάκις, με θέμα «Βυζαντινή Αυτοκρατορία και βυζαντινός πολιτισμός».

Σημειωτέον πως, στον απόηχο της Άλωσης, αιώνα, γράφτηκε και το δημώδες Από το δημώδες, 118στιχο «Ανακάλημα της Κωνσταντινόπολης», το οποίο ο Εμμανουήλ Κριαράς αποδίδει σε –σύγχρονο των γεγονότων– Κύπριο δημιουργό. Οι τελευταίοι στίχοι σαν να περιγράφουν επακριβώς και τις κυπριακές αλώσεις, του 16ου αιώνα και του 1974.

«Θρήνος, κλαυμὸς καὶ ὀδυρμὸς καὶ στεναγμὸς καὶ λύπη,

θλῖψις ἀπαραμύθητος ἔπεσεν τοῖς Ρωμαίοις.

Ἐχάσασιν τὸ σπίτιν τους, τὴν Πόλιν τὴν ἁγία,

τὸ θάρρος καὶ τὸ καύχημα καὶ τὴν ἀπαντοχήν τους.

Τίς τό ’πεν; Τίς τὸ μήνυσε; Πότέ ’λθεν τὸ μαντάτο;

Καράβιν ἐκατέβαινε στὰ μέρη τῆς Τενέδου

καὶ κάτεργον τὸ ὑπάντησε, στέκει καὶ ἀναρωτᾶ το:

—«Καράβιν, πόθεν ἔρκεσαι καὶ πόθεν κατεβαίνεις;»

—«Ἔρκομαι ἀκ τ’ ἀνάθεμα ǀ κ’ ἐκ τὸ βαρὺν τὸ σκότος,

ἀκ τὴν ἀστραποχάλαζην, ἀκ τὴν ἀνεμοζάλην·

ἀπὲ τὴν Πόλιν ἔρχομαι τὴν ἀστραποκαμένην.

Ἐγὼ γομάριν δὲ βαστῶ, ἀμμὲ μαντάτα φέρνω

κακὰ διὰ τοὺς χριστιανούς, πικρὰ καὶ δολωμένα:

Οἱ Τοῦρκοι ὅτε ήρθασιν, ἐπήρασιν τὴν Πόλιν,

ἀπώλεσαν τοὺς χριστιανούς ἐκεῖ καὶ πανταχόθεν».

—«Στάσου, καράβι, νὰ χαρῆς, πάλι νὰ σὲ ρωτήσω:

Ἐκεῖ ’λαχε ὁ βασιλεύς, ὁ κύρης Κωνσταντῖνος,

ὁ φρένιμος, ὁ δυνατός, ὁ περισσὰ ἀνδρειωμένος,

ὁ πράγος, ὁ καλόλογος, ἡ φήμη τῶν Ρωμαίων;» […].

Ὅταν εἰς νοῦν ἀθυμηθῶ τῆς Πόλεως τὰ κάλλη,

στενάζω καὶ οδύρομαι καὶ τύπτω εἰς τὸ στῆθος,

κλαίω καὶ χύνω δάκρυα μεθ’ οἰμωγῆς καὶ μόχθου.

Ὁ κόσμος τῆς Ἁγιᾶς Σοφιᾶς, τὰ πέπλα της Τραπέζας

τῆς Παναγίας, τῆς σεπτῆς, τὰ καθιερωμένα

τὰ σκεύη τὰ πανάγια καὶ ποῦ νὰ καταντήσαν;».

Στον πίνακα σκηνή από την άλωση, δια χειρός Θεόφιλου Χατζημιχαήλ.