Ἐβδομήντα Χρόνια Μνήμης καί Τιμῆς τοῦ Ἀγῶνα τῆς ΕΟΚΑ. Ἡ Συλλογή γιά τόν Ἀγῶνα τῆς ΕΟΚΑ στήν Πινακοθήκη Ἱδρύματος Ἀρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄

Δρ Ἰωάννη Ἠλιάδη

Ἡ μόνιμη Συλλογή γιά τόν Ἀγῶνα τῆς ΕΟΚΑ ἔχει τίς ρίζες της στήν ἐπετειακή ἔκθεση «Ἦταν 1η Απριλίου…», πού διοργανώθηκε τό 2015 στήν Πινακοθήκη τοῦ Ἱδρύματος Ἀρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄. Στήν ἔκθεση παρουσιάστηκαν ἐκθέματα ἀπό τήν Πινακοθήκη καί τή Βιβλιοθήκη τοῦ Ἱδρύματος, καθώς καί ἀντικείμενα ἀπό σημαντικούς φορεῖς ὅπως ἡ Ἱερά Ἀρχιεπισκοπή Κύπρου, ἡ Ἑταιρεία Κυπριακῶν Σπουδῶν, τό Μουσεῖο Ἀγῶνος, καθώς καί ἀπό ἰδιωτικές συλλογές.

Ἡ Συλλογή δημιουργήθηκε ἀμέσως μετά τήν ἔκθεση, χάρη στίς δωρεές καί στόν μακροχρόνιο δανεισμό πολλῶν ἀντικειμένων μέ στόχο νά διατηρηθεῖ ζωντανή ἡ μνήμη τοῦ Ἀγῶνα τῆς ΕΟΚΑ καί ἡ αὐτοθυσία τῶν ἀγωνιστῶν της, οἱ ὁποῖοι χάρισαν τήν ἐλευθερία καί ἀνεξαρτησία στήν ἀγγλοκρατούμενη Κύπρο.

Μέσα ἀπό ἀντιπροσωπευτικά ἔργα τέχνης, γλυπτά, χαρακτικά, φωτογραφίες, ἔγγραφα καί κειμήλια (ὅπως στολές, ἐξοπλισμός, χειροποίητες κατασκευές κρατουμένων, φωτογραφικό υλικό, καί ἑλληνικές σημαῖες ἐποχῆς), ζωντανεύουν οἱ πιό λαμπρές σελίδες τῆς Κυπριακῆς ἐποποιΐας.

Ἑνότητες

Ἡ ἔκθεση διαρθρώνεται σέ πέντε θεματικές ἑνότητες, οἱ ὁποῖες καλύπτουν τίς βασικές φάσεις τοῦ Ἀγῶνα καί τά ἀποτελέσματά του:

Α΄ Ἑνότητα: Ὁ Πόθος γιά τήν Ἕνωση

Ἀναδεικνύεται ἡ διαχρονική ἐπιθυμία τῶν Κυπρίων γιά ἕνωση μέ τόν ἐθνικό κορμό. Παρουσιάζονται γεγονότα, ὅπως ἡ ἐξέγερση τοῦ 1931 γνωστή καί ὡς «Ὀκτωβριανά», πού ὁδήγησε στήν πυρπόληση τοῦ Βρετανικοῦ Κυβερνείου στή Λευκωσία, ἡ συμμετοχή Κυπρίων στόν Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο καί τό δημοψήφισμα τοῦ 1950 πού διενεργήθηκε ἕναν χρόνο μετά τήν Ἕνωση τῶν Δωδεκανήσων στήν Ἑλλάδα καί κατέδειξε ὅτι ἡ συντριπτική πλειοψηφία τῶν Ἑλλήνων τῆς Κύπρου, ἀλλά καί μουσουλμάνων ζητοῦσε τήν Ἕνωση μέ τήν Ἑλλάδα. Τέλος ἡ προσφυγή τῆς Ἑλλάδος στόν ΟΗΕ τό 1954 γιά τό δικαίωμα αὐτοδιάθεσης τοῦ Κυπριακοῦ λαοῦ, πού ἦταν ὁ προπομπός τοῦ Κυπριακοῦ ξεσηκωμοῦ.

Β΄ Ἑνότητα: Ἡγέτες καί Ἥρωες τοῦ Ἀγῶνα

Στήν ἑνότητα αὐτή δεσπόζουν οἱ δύο ἡγέτες τῆς ΕΟΚΑ, ὁ Ἀρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ΄ καί ὁ Στρατηγός Γεώργιος Γρίβας (Διγενής), καθώς ἐπίσης ἡ ἡρωϊκή μορφή τοῦ Γρηγόρη Αὐξεντίου, ὑπαρχηγοῦ τῆς ΕΟΚΑ, τοῦ ὁποίου ἡ θυσία του γιά τήν Κύπρο ἔγινε σύμβολο τιμῆς γιά τήν ἐλευθερία, τήν ἐθνική ἀνεξαρτησία καί τήν ἀνθρώπινη ἀξιοπρέπεια.

Στήν ἑνότητα αὐτή προβάλλεται ἡ ἐξορία τοῦ Μακαρίου στίς Σεϋχέλλες, καθώς καί οἱ ἀγῶνες τῶν ἡρώων, πού ἔπεσαν μαχόμενοι ἤ ἐκτελέστηκαν ἀπό τούς Βρετανούς. Ἐπίσης, παρουσιάζονται γεγονότα ὅπως οἱ στρατιωτικές ἐπιχειρήσεις τῆς ΕΟΚΑ, ἡ βρετανική καί τουρκική προπαγάνδα καί ἡ παλλαϊκή ἀντίσταση κατά τῶν ἀποικιοκρατῶν.

Γ΄ Ἑνότητα: Οἱ Φυλακισμένοι Ἀγωνιστές

Ἡ ἑνότητα αὐτή εἶναι ἀφιερωμένη στούς ἥρωες πού φυλακίστηκαν ἀπό τούς Βρετανούς στίς Κεντρικές Φυλακές στή Λευκωσία καί στά διάφορα κρατητήρια. Στή Συλλογή παρουσιάζονται χειροποίητες κατασκευές τῶν κρατουμένων, προσωπικά τους ἀντικείμενα, καθώς ἐπίσης φωτογραφίες καί σημειώματα. Σέ αὐτή τήν ἑνότητα ξεχωρίζει τό ἀπολυτήριο τῆς Ἑλένης Χριστοφορίδου, μίας τελειόφοιτης μαθήτριας τοῦ Ἀνωτέρου Ἐμπορικοῦ Λυκείου Λευκωσίας, πού ἔδωσε τίς ἀπολυτήριες ἐξετάσεις της στίς Κεντρικές Φύλακες.

Δ΄ Ἑνότητα: Ὁ Τετραετής Ἀγῶνας τῆς ΕΟΚΑ

Μέσα ἀπό τό φωτογραφικό ἀρχεῖο τοῦ Φέλιξ Γιαξῆ ἀπό τή συλλογή τῆς Βιβλιοθήκης τοῦ Ἱδρύματος Ἀρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄ ζωντανεύουν στιγμές ἀπό τόν Ἀγῶνα τῆς ΕΟΚΑ, ξεκινώντας ἀπό τήν ἄφιξη τοῦ πλοιαρίου «Ἅγιος Γεώργιος», πού χρησιμοποιήθηκε στά τέλη τοῦ 1954 καί τίς ἀρχές τοῦ 1955 γιά μεταφορά ὁπλισμοῦ ἀπό τήν Ἑλλάδα στήν Κύπρο, ἕως τήν ἀνακήρυξη τῆς ἀνεξαρτησίας τῆς Κύπρου.

Ε΄ Ἑνότητα: Ἀποτελέσματα καί Ἱστορική Κληρονομιά

Ἡ Συλλογή ὁλοκληρώνεται μέ τήν ἀποτίμηση τῶν ἀποτελεσμάτων τοῦ Ἀγῶνα. Ἐξετάζονται ἡ ἐπιστροφή τοῦ Γρίβα στήν Ἑλλάδα, οἱ πρῶτες ἐκλογές καί τά προβλήματα τοῦ νεοσύστατου κράτους, ἡ τουρκανταρσία (1963-64), οἱ βομβαρδισμοί τῆς Τηλλυρίας τό 1964 καί ἡ τουρκική εἰσβολή τοῦ 1974.

Σημαντικά Ἐκθέματα τῆς Συλλογῆς

Ἀνάμεσα στά ἐκθέματα ξεχωρίζουν οἱ πίνακες ζωγραφικῆς τοῦ Γεώργιου Πολ Γεωργίου, πού ἀποτυπώνουν τό ἔπος τοῦ Ἀγῶνα (π.χ. τά Φυλακισμένα Μνήματα, τό ὁλοκαύτωμα στόν ἀχυρῶνα τοῦ Λιοπετρίου καί ἡ θυσία τοῦ Γρηγόρη Αὐξεντίου). Ἀπό τά ἔργα γλυπτικῆς ξεχωρίζουν τά γλυπτά καί προπλάσματα γλυπτῶν τῶν Νικόλα Δημιώτη, Θεοδούλου Θεοδούλου, καί Νίκου Κοτζαμάνη μέ τίς μορφές τοῦ Ἀρχιεπισκόπου Μακαρίου, στρατηγοῦ Γεωργίου Γρίβα Διγενῆ καί Γρηγόρη Αὐξεντίου.

Ἀπό τά κειμήλια ἀγωνιστῶν ξεχωρίζουν τά προσωπικά ἀντικείμενα τῶν ἀγωνιστῶν Ρένου Κυριακίδη, Ἄντη Σωτηριάδη καί Ἑλένης Χριστοφορίδου, ἡ στρατιωτική στολή τοῦ Γιάννη Μακρυγιάννη καί ἡ χειροποίητη ἑλληνική σημαία τῆς Εὐθυμίας Σαλαφόρη Γεωργιάδου, τά ὁποία παραχωρήθηκαν στήν Πινακοθήκη ἀπό τούς ἰδίους ἤ τίς οικογένειές τους.

Ἕνα ζωντανό Μνημεῖο Ἱστορικῆς Μνήμης

Ἡ μόνιμη Συλλογή γιά τόν Ἀγῶνα τῆς ΕΟΚΑ φιλοξενεῖται στόν δεύτερο ὄροφο τῆς Πινακοθήκης, σέ ἕναν χῶρο ἀφιερωμένο στούς ἀγῶνες τοῦ Νεότερου Ἑλληνισμοῦ ἀπό τό 1571 μέ τή Ναυμαχία τῆς Ναυπάκτου ἕως καί τήν τουρκική εἰσβολή τοῦ 1974 καί τόν θάνατο τοῦ Ἀρχιεπισκόπου Μακαρίου τό 1977. Ἐδῶ, ἡ ἱστορική μνήμη συναντᾷ τήν τέχνη, προσκαλώντας τόν ἐπισκέπτη νά ἀναλογιστεῖ τή σημασία τῆς ἐλευθερίας καί τή διαχρονική ἀξία τοῦ ἐθνικοῦ ἀγῶνα.

Φωτό: Σκηνές από τον αγώνα 1955-1959

Ακρυλογραφία σε ξύλο, 1959

Π. Γ. Γεωργίου 

Πινακοθήκη Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄ Π.ΙΑΜ.425

*Το παρόν κείμενο δημοσιεύθηκε στο Περιοδικό “Παρέμβαση Εκκλησιαστική”, τεύχος 60 (Ιανουάριος – Απρίλιος 2025), σελ. 41-43.